Griekse sociale model raakt een hoeksteen kwijt

Pensioenregels weerspiegelen ook sociale tradities. Die staan door bezuinigingen onder druk. In Griekenland gaan ze op de schop, maar Hongarije probeert ze overeind te houden.

An ailing woman cries in her room in the "Evangelismos" ward at Athens' facility for impoverished elderly people December 28, 2010. The home, which depends on charities for its financial survival, is in dire straits as a result of the Greek economic crisis. Employees have not been paid for over five months and the "Evangelismos" ward is about to shut down. The facility's chairman, Father Prokopios, said that unless the state steps in to help, the capital's main home for the elderly may not survive. REUTERS/Yannis Behrakis (GREECE - Tags: SOCIETY)
An ailing woman cries in her room in the "Evangelismos" ward at Athens' facility for impoverished elderly people December 28, 2010. The home, which depends on charities for its financial survival, is in dire straits as a result of the Greek economic crisis. Employees have not been paid for over five months and the "Evangelismos" ward is about to shut down. The facility's chairman, Father Prokopios, said that unless the state steps in to help, the capital's main home for the elderly may not survive. REUTERS/Yannis Behrakis (GREECE - Tags: SOCIETY) REUTERS

Zonder de hulp van haar gepensioneerde ouders had Maria Ventouri, een 34-jarige Griekse, het combineren van werk, kinderen en huishouding niet gered. Zelf maakt ze lange dagen als politiek assistent van een parlementariër. Haar man is ambtenaar bij de gemeente Athene. Zijn moeder past fulltime op op hun zoon van twee, haar eigen moeder op hun pasgeboren dochter. „Allebei bij dezelfde oma is te veel voor ze.”

Beide oma’s zijn er speciaal voor verhuisd, naar appartement vlakbij het gezin van Maria Ventouri. Het is het gebruikelijke patroon in Griekenland. Jonge kinderen en hulpbehoevende ouderen worden verzorgd door de vrouwen in de familie.

Een groeiende groep Grieken wil het anders, moderner, individueler, maar dat is vooralsnog alleen weggelegd voor mensen met genoeg geld voor particuliere zorg. Over de kwaliteit van de zorg in de door de staat gerunde verzorgingshuizen doen gruwelverhalen de ronde. Daar gaan alleen zielige mensen zonder kinderen heen, is de heersende opvatting.

Thuiszorg bestaat in Griekenland vrijwel niet. Aan betaalbare kinderopvang is een groot tekort en crèches sluiten lang voor het einde van een werkdag. Van werken in deeltijd moeten de meeste Griekse werkgevers niets hebben.

„Ik heb het zelf aangeboden”, zegt Marianna Ventouri (60), de moeder van Maria, een blondere en steviger versie dan haar tengere dochter. Ze was tot voor kort arts in Thessaloniki, 500 kilometer ten noorden van Athene, en oogt nog wat onwennig in de huurflat.

De baby die aan haar zorg is toevertrouwd huilt op de achtergrond. „Ik heb zelf ervaren hoe moeilijk het was werk en kinderen te combineren. Ik heb mijn kinderen verschillende keren op mijn afdeling in het ziekenhuis moeten laten opnemen, omdat ik gewoon geen andere oplossing zag. Het is bovendien niet prettig als je kinderen worden opgevoed door vreemden.”

Gepensioneerde vrouwen zijn de smeerolie van het Griekse sociale model. Na hun vijftigste zorgen ze voor zowel de jongsten als de oudsten. Het pensioenstelsel van voor de financiële crisis weerspiegelt die praktijk. Vrouwen kunnen veel vroeger met pensioen dan mannen.

Vrouwen die voor 1993 zijn begonnen met werken en kinderen hebben, kunnen op hun vijftigste met vroegpensioen. Stoppen ze met 55 jaar dan krijgen ze volledig pensioen. Mannen mogen in de regel op hun 60ste stoppen met werken. Voor volledig pensioen moeten ze doorwerken tot hun 65ste. Op beide wetten gelden tal van uitzonderingen, waardoor het zelfs voorkomt dat vrouwen met kinderen voor hun veertigste kunnen stoppen en toch voor pensioen in aanmerking komen.

De financiële crisis dwingt Griekenland tot een al veel te lang uitgestelde grondige hervorming van het pensioenstelsel. Anders dreigt een bankroet. De pensioenfondsen hebben grote tekorten, deels doordat het gespaarde geld slecht is beheerd.

In het nieuwe stelsel, waartoe in mei werd besloten, is het eindloonsysteem (pensioen gebaseerd op laatst verdiende loon) vervangen door een middelloonregeling (pensioen gebaseerd op gemiddeld verdiende loon). Bovendien verdwijnt de gouden handdruk (eenmalige uitkering) bij pensionering, moeten pensioenfondsen fuseren en wordt vervroegd uittreden ontmoedigd. Tenslotte wordt de leeftijd waarop vrouwen met pensioen gaan stapsgewijs gelijkgetrokken met die van mannen (65 jaar). Eind 2013 moet het onderscheid zijn verdwenen.

Er bestonden zoveel uitzonderingen dat van een systeem eigenlijk geen sprake meer was, zegt Maria Ventouri. „Het was idioot en volkomen ad hoc. Goed dat dit nu verandert.” Maar ze vreest dat de veranderingen nu doorschieten. Voor haar generatie blijft een karig aftreksel van de huidige luxe over. „Wie er op tijd bij was, heeft het goed gehad. Mijn generatie heeft het nakijken.”

Dat het huidige stelsel oneerlijk, onbetaalbaar en dus onhoudbaar is, wordt door weinigen betwist. En dat het onderscheid tussen mannen en vrouwen moest worden opgeheven, stond al jaren vast. In 2007 won een Griek daarover een rechtszaak bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg.

Maar de animo voor veranderingen was gering en het verhogen van de pensioenleeftijd voor vrouwen stuitte op verzet, vooral van vakbonden. Nu heeft de crisis de doorslag gegeven. Griekenland moet drastisch bezuinigen.

Het grote verschil tussen Griekenland en West-Europese landen is echter de sociale infrastructuur, zegt Savas Robolis, hoogleraar sociale stelsels aan de Panteion universiteit in Athene, die zelf een aantal jaar in Frankrijk heeft gewoond. „De verzorgingsstaat is hier niet erg ontwikkeld. Mijn vader en de moeder van mijn vrouw wonen bijvoorbeeld bij ons in. Wij zorgen voor ze, want niemand anders doet dat.”

Het verschil in pensioenleeftijd tussen mannen en vrouwen, decennia geleden ingesteld, was ooit bedoeld als compensatie voor de zorgtaken van vrouwen, vertelt Robolis. Terwijl de maatschappij geleidelijk veranderde, bleef de wet achter. „Vrouwen zouden er nu veel meer aan hebben als ze deeltijd konden werken of verlof konden krijgen op het moment dat ze kinderen krijgen. Tegen de tijd dat ze met pensioen gaan, hebben ze het niet meer zo nodig.”

Robolis, tevens directeur van het wetenschappelijk instituut van de twee grote vakbonden ADEDY (ambtenaren) en GSEE (nuts- en marktsector), is tegen de pensioenhervorming, die hij consequent niet zo wil noemen, maar als „interventie” betitelt.

Beide bonden hebben het overleg met vertegenwoordigers van de regering, de Europese Unie en het IMF over de afgedwongen bezuinigingen afgebroken, omdat die toch niet voor rede vatbaar zouden zijn.

Ondertussen voelt oma Marianna Ventouri zich bezwaard. Ze helpt haar dochter, maar laat tegelijk haar eigen bedlegerige moeder een beetje in de steek, want die is in Thessaloniki gebleven. Zij wordt nu verzorgd door een vrouw uit Georgië.

Zelf denkt Marianna – na een paar jaar reizen – op termijn serieus aan een plek in een verzorgingstehuis. „Ik wil mijn kinderen niet tot last zijn.”