'Deze film heeft een prachtleven gehad'

Vandaag stopt het laatste lab met het ontwikkelen van Kodachrome-filmpjes. Magnumfotograaf Steve McCurry besloot dat het tijd was voor een eerbetoon en schoot nog één keer een rolletje vol.

USA. NYC. 2010. Grand Central Station. (From McCurry's last roll of Kodachrome.) Contact email: New York : photography@magnumphotos.com Paris : magnum@magnumphotos.fr London : magnum@magnumphotos.co.uk Tokyo : tokyo@magnumphotos.co.jp Contact phones: New York : +1 212 929 6000 Paris: + 33 1 53 42 50 00 London: + 44 20 7490 1771 Tokyo: + 81 3 3219 0771 Image URL: http://www.magnumphotos.com/Archive/C.aspx?VP3=ViewBox_VPage&IID=2K7O3RT4Q8BI&CT=Image&IT=ZoomImage01_VForm
USA. NYC. 2010. Grand Central Station. (From McCurry's last roll of Kodachrome.) Contact email: New York : photography@magnumphotos.com Paris : magnum@magnumphotos.fr London : magnum@magnumphotos.co.uk Tokyo : tokyo@magnumphotos.co.jp Contact phones: New York : +1 212 929 6000 Paris: + 33 1 53 42 50 00 London: + 44 20 7490 1771 Tokyo: + 81 3 3219 0771 Image URL: http://www.magnumphotos.com/Archive/C.aspx?VP3=ViewBox_VPage&IID=2K7O3RT4Q8BI&CT=Image&IT=ZoomImage01_VForm ©Steve McCurry / Magnum

Hij staat er een beetje knorrig op, Robert De Niro, alsof hij nou niet echt zin had om te poseren. De foto van de wereldberoemde acteur staat in schril contrast met het beeld van de oude Indiase man die, met een sneeuwwitte tulband om zijn hoofd en een zwierige snor en puntbaard, al even serieus de camera inblikt. En wat doet dan ineens die foto van Grand Central Station tussen al die andere beelden?

Wie de contactafdrukken van dit filmrolletje zomaar ergens zou aantreffen, zou er geen chocola van kunnen maken. Zijn de beelden misschien gemaakt op een filmset? Was de camera van de fotograaf wellicht gestolen in Amerika en is vervolgens iemand in India ermee aan de haal gegaan?

Het antwoord valt niet te verzinnen. Wat wel opvalt, is dat de foto’s door een kundig persoon zijn gemaakt. Een groot deel van de opnames is haarscherp, de kleuren opvallend intens. Dat is ook niet verwonderlijk want de beelden op het filmrolletje werden afgelopen jaar gemaakt door een wereldberoemde fotograaf: Steve McCurry.

De Magnumfotograaf kwam op het idee om bij camera- en filmproducent Kodak aan te kloppen met het verzoek of hij hun laatste Kodachrome-filmpje mocht volschieten. Aanleiding was het feit dat Kodak in het jaar daarvoor had aangekondigd om te stoppen met de productie van Kodachrome. Omdat vervolgens Dwayne’s Photo, het enige professionele vaklab in Kansas waar het Kodachrome-ontwikkelprocedé nog plaatsvond, eveneens liet weten dit jaar op 30 december de handdoek in de ring te gooien, besloot McCurry dat het tijd was voor een eerbetoon.

„Nog één keer zo’n film gebruiken leek mij een gepaste manier om afscheid te nemen”, zegt McCurry (Philadelphia, 1950) aan de telefoon vanuit zijn studio in New York. De fotograaf ging op zoek naar onderwerpen met een ‘iconische status’. En dus fotografeerde hij Grand Central Station, in zijn woorden ‘een monumentaal gebouw’, en ging hij in New York langs bij de studio van Robert De Niro. „Ik beschouw hem als een van de belangrijkste mensen in de kunstwereld.” Ondanks het feit dat de wereldberoemde acteur nogal stoïcijns de camera inblikt, was het volgens McCurry een aangename ontmoeting. „Ik had hem nog nooit eerder gesproken, maar ik vond hem heel behulpzaam en aardig. Wist je trouwens dat hij een geweldig gevoel voor humor heeft?”

Ook probeerde McCurry zanger Paul Simon te strikken voor een foto. De aanleiding was eveneens symbolisch: Simon is de schrijver van het liedje ‘Kodachrome’ dat in 1973 uitkwam op de plaat There Goes Rhymin’ Simon. In dit nummer zingt hij onder meer de regels: I love to take a photograph. So Mama, don’t take my Kodachrome away. „Dat liedje blijkt een voorspellende waarde te hebben gehad”, zegt McCurry. „Het leek gepast om Simon te vragen te poseren. Helaas is het niet gelukt om tot een afspraak te komen.”

De fotograaf besloot het vliegtuig te pakken en af te reizen naar India om daar foto’s te maken van de Rabari, een bedreigd nomadenvolk dat hij jaren terug ook al eens had gefotografeerd. „Net als Kodachrome is hun voortbestaan eindig: de Rabari zijn veehouders die wonen aan de randen van de grote steden. Hun geiten en kamelen hebben veel ruimte nodig om te grazen maar inmiddels wordt hun levenswijze aangetast. Door de bouw van snelwegen worden de Rabari steeds meer belemmerd in hun vrijheid, daarnaast is het door droogte moeilijk om nog vruchtbaar land te vinden.”

McCurry maakte verschillende portretten van zowel mannen als vrouwen. Net als bij zijn andere foto’s, die hij in de loop der jaren voor een groot deel in Zuidoost-Azië maakte, knallen de kleuren je tegemoet. Manipuleert het ontwikkelproces de Kodachrome-film op een overdreven manier zodat de kleuren onwerkelijk worden? McCurry meent van niet. „In mijn archief bevinden zich inmiddels tachtigduizend Kodachrome-opnames. Ik heb juist altijd met deze film willen werken wegens het feit dat de prachtige, heldere kleuren zo dicht bij de werkelijkheid liggen. Ik vind vooral dat Kodachrome huidskleur, iets wat heel lastig is om goed te fotograferen, zo levensecht weet te vangen.”

Daarnaast is er ook de duurzaamheid een factor waardoor McCurry altijd met Kodachome heeft gewerkt. „De meest kwetsbare kleuren verliezen pas na honderdvijftig jaar een klein deel van hun kracht. Als ik in mijn archief naar foto’s kijk die ik in de jaren tachtig heb gemaakt, zien ze er nog perfect uit, dat is geweldig.”

Dat geldt ook voor zijn beroemde foto van Sharbat Gula, het Afghaanse meisje met de knallende groene ogen. McCurry ontmoette haar in 1984 in het Nasir Bagh-vluchtelingenkamp in Peshawar en zette haar in juni 1985 op de omslag van National Geographic Magazine. Het beeld, getiteld Afghan Girl, werd McCurry’s beroemdste foto en kreeg de kwalificatie ‘de meest herkende foto’ in de geschiedenis van het tijdschrift. Is het wellicht ook de meest beroemde Kodachrome-foto? „Ik denk het wel”, zegt de fotograaf aarzelend. Daarna ineens stellig: „Nee, ik weet het eigenlijk wel zeker. Dat beeld dankt zijn kracht aan het feit dat het is gemaakt met Kodachrome. Toen ik Sharbat Gula tegenkwam, had ze echt van die knallend groene ogen. Dat is precies wat de film heeft gevangen. Bovendien contrasteert dat groen weer prachtig met het rood van haar kleding.”

Het portret van Gula had destijds een grote impact, mede door het feit dat in die tijd nauwelijks Afghaanse vrouwen gefotografeerd konden worden. Na zeventien jaar spoorde McCurry haar met veel moeite weer op. „Ik was bang dat ze misschien was overleden, maar ik vond haar uiteindelijk, met man en drie kinderen, terug in een afgelegen deel van het land. Ze herkende mij niet meteen maar vertelde wel dat ze zich het moment van die eerste opname nog heel goed herinnerde. Het was namelijk de eerste keer in haar leven dat ze werd gefotografeerd.”

Toen McCurry haar de cover van National Geographic liet zien, bleek dit de eerste keer te zijn dat Gula haar eigen beeltenis terugzag. „Ik heb toen opnieuw een foto van haar gemaakt.” Dat was de tweede keer dat ze werd gefotografeerd. Het beeld verscheen in april 2002 opnieuw in National Geographic, samen met een uitgebreid verhaal over haar leven. Die tweede foto ontlokte opnieuw veel reacties wereldwijd. Ondanks het feit dat Gula pas rond de dertig kon zijn, leek ze, met haar grimmig samengeperste lippen en met een huid van leer, eerder op een vrouw van in de vijftig. De twee beelden gaven in een notendop weer hoe zwaar het is om, in een land dat decennialang is geteisterd door oorlog en onderdrukking, een menswaardig bestaan op te bouwen.

Wat vindt McCurry van het feit dat hij telkens wordt geassocieerd met deze beelden? „Ik ben blij dat ik op deze wijze een bijdrage kon leveren”, zegt hij simpelweg. „De foto’s hebben Sharbat Gula ook geholpen. Ze heeft een financiële compensatie van National Geographic gekregen. Dat heeft haar leven een stuk dragelijker gemaakt.”

McCurry heeft, gedurende zijn carrière, altijd een duidelijke voorkeur gehad voor Zuidoost-Azië. Voordat hij in 1979 doorbrak als fotojournalist met beelden van de Afghaanse Mujahedeen vlak voor de Russische bezetting van Afghanistan, reisde hij twee jaar lang als freelance fotograaf door India. Wie naar zijn website gaat of door zijn fotoboeken bladert, ziet veel prachtige opnames uit Afghanistan, Birma, Nepal, India. Opvallend is dat McCurry, afgezien van hardrealistische beelden die hij in conflictgebieden maakte, in deze landen telkens op zoek gaat naar de schoonheid en momenten van esthetiek weet te vangen in de chaos en armoede die hij aantreft.

„Mijn favoriete foto heb ik in 1983 in Rajasthan in India gemaakt. Het is een opname van een aantal vrouwen die, midden in een zandstorm, bij elkaar beschutting zoeken. Dat beeld treft mij: je ziet mensen in barre omstandigheden en tegelijkertijd ontwaar je een vorm van saamhorigheid. In mijn eerste jaren in India werd ik telkens geconfronteerd met dat soort situaties. Ik zie daarin een vorm van schoonheid. Als ik fotografeer, zoek ik telkens naar iets poëtisch wat op een of andere manier die grootsheid van de wereld aantoont.”

Door al die reizen houdt hij er inmiddels een boeddhistische levensvisie op na: „Leven en dood gaan hand in hand. Dat is onderdeel van het universele proces waar wij deel van uitmaken.”

Vindt hij het erg dat hij nu definitief afscheid moet nemen van zijn geliefde film? McCurry blijft er nuchter onder. „Kodachrome is de beste film die ooit is gemaakt, het heeft een geweldig leven gehad.”

Wel voelt hij een zekere melancholie. „Het is alsof een oude vriend is doodgegaan. Maar ook dan moet je de goede momenten blijven herinneren en je tegelijkertijd realiseren dat het leven doorgaat.”

De laatste Kodachrome-film van McCurry gaat naar het George Eastman House International Museum of Photography and Film. Als afscheid heeft Kodak een kleine website aan Kodachrome gewijd met onder meer een Kodachrome-slideshow: http://1000words.kodak.com/post/?id=2388083. Zie ook www.stevemccurry.com