Alle oermensen zijn één

DNA-onderzoek op oermensen wijst steeds meer in de richting van één soort.

Nu is vastgesteld dat ook de Denisova-mens niet tot een aparte soort behoort.

Genetische analyse maakt duidelijk dat de relatief geïsoleerd levende mensen seks met elkaar hadden. Foto Neanderthalermuseum, Mettman
Genetische analyse maakt duidelijk dat de relatief geïsoleerd levende mensen seks met elkaar hadden. Foto Neanderthalermuseum, Mettman

Goed en slecht nieuws over de mysterieuze, pas ontdekte oermens die 40.000 jaar geleden over de vlakten van Siberië zou hebben gezworven, samen met Neanderthalers en moderne mensen. Want deze Denisova-mens bestond echt. Een analyse van zijn volledige DNA, geïsoleerd uit een vingerkootje ontdekt in een Zuid-Siberische grot, laat zien dat hij genetisch behoorlijk verschilt van andere oermensen die leefden in de laatste IJstijd. Maar nee, de ‘spookhominide’ was geen aparte soort.

Dat concludeert een internationaal team van genetici in een studie die vorige week in Nature verscheen. En de auteurs, onder leiding van de Zweed Svante Pääbo, gaan nog een stap verder. Ook de Neanderthaler moeten we misschien toch niet beschouwen als een aparte soort. „Wat mij betreft zijn die soortgrenzen eigenlijk een academische kwestie”, zegt Pääbo aan de telefoon. „Het belangrijkste verhaal dat onze studie te vertellen heeft gaat over de geleidelijke verspreiding van mensensoorten over de hele wereld.”

De genetische analyse maakt duidelijk dat de relatief geïsoleerd levende mensachtigen seks met elkaar hadden en vruchtbaar nageslacht nalieten. Er werden niet alleen genen uitgewisseld tussen Homo sapiens en de Neanderthaler, maar ook tussen de kersvers ontdekte Denisova-mens en de voorouders van de huidige bewoners van Melanesië. Voor veel biologen zal die onderlinge voortplanting reden zijn om deze groep oermensen als één soort te beschouwen. Dit ondanks het feit dat de 30.000 jaar geleden uitgestorven Neanderthaler met zijn zware wenkbrauwen en korte onderbenen uiterlijk duidelijk verschilt van de moderne mens.

De mogelijke ontdekking van een nieuwe mensensoort in de Denisova-grot in het zuiden van Siberië was begin dit jaar groot wetenschappelijk nieuws (Nature, 25 maart). Uit een eerste analyse van DNA uit een 40.000 jaar oud vingertopje concludeerden Pääbo en zijn collega’s dat deze Denisova-oermens minder verwant was aan ons dan de Neanderthaler. Nu zijn gehele DNA onderzocht is, stellen de genetici hun conclusie bij. Het zijn toch de Neanderthalers die iets verder van ons af staan.

Volgens de zogeheten Out of Africa-theorie waagden moderne mensen tussen 50.000 en 60.000 jaar geleden vanuit Afrika de oversteek naar het Arabisch schiereiland. Van daaruit verspreidden zij zich over Eurazië om uiteindelijk via de Beringstraat Amerika te bereiken. Die verspreiding is terug te zien in de genetische diversiteit van de huidige mensenrassen. Zo is het DNA van Afrikaanse jagers-verzamelaars gevarieerder dan dat van Europeanen of Aziaten. Die hebben op hun beurt weer meer variatie in hun genen dan de oorspronkelijke bewoners van Noord- en Zuid-Amerika – allemaal doordat onze soort meermalen ternauwernood aan uitsterven ontsnapte terwijl mensen zich stap voor stap over de wereld verspreidden. Bij elke flessenhals raakte de genenpoel verder uitgedund.

Dankzij DNA-fragmenten uit oude mensenbotten komen de details van onze migratiegeschiedenis nog beter in beeld. Volgens het allereenvoudigste scenario stammen alle moderne mensen af van één groep jagers-verzamelaars die 200.000 jaar geleden in Afrika leefde en waarvan afstammelingen 60.000 jaar geleden naar het noorden trokken. Maar de studie van Pääbo bevestigt de complexere hypothese dat Europa en Azië al door mensen bevolkt waren toen deze Afrikanen naar het noorden trokken.

In de Nature-studie van vorige week toont Pääbo aan dat de mensen uit de Denisova-grot genetisch sterker verwant zijn aan bewoners van Melanesië, een eilandengroep in de Stille Oceaan, dan aan Europeanen of Afrikanen. Hoe die verwantschap is ontstaan, is nog onduidelijk.

De nieuwe studie bewijst dat de gedetailleerde reconstructie van onze stamboom op basis van DNA niet altijd probleemloos verloopt. Begin dit jaar concludeerde Pääbo dat de voorouders van de Neanderthalers en de mensen die leefden in de Denisova-grot zich een miljoen jaar geleden afsplitsten van de moderne mens; de splitsing tussen Denisova-mens en Neanderthalers werd geschat op circa 350.000 jaar geleden. Nu legt Pääbo de splitsing tussen de moderne mens en de Neanderthaler-Denisova-mensen op 800.000 jaar geleden. Hoe het kan dat de resultaten van twee studies zo kort op elkaar zo sterk verschillen weet Pääbo nog niet. „Het kan zijn dat onze monsters te klein waren. Dan heeft het toeval ons parten gespeeld.”