In dit land kan de staat echt alles met zijn burgers doen

Het boek Paranoia leek in Wit-Rusland een enorm succes te worden.

Totdat het uit de schappen verdween. „Ik schreef het vanuit mijn eigen paranoia.”

Viktor Martinovitsj (1977) schreef een roman, Paranoia. Het boek bleek een succes in Wit-Rusland. Na een paar dagen was de eerste druk van 3.000 exemplaren uitverkocht. Enkele herdrukken volgden. Maar twee weken daarna verdween Paranoia ineens uit de schappen van de boekwinkels, op last van de Wit-Russische KGB. „In november presenteerde ik mijn boek op het Internationaal Filmfestival in Tallinn, de hoofdstad van Estland”, zegt de schrijver, die ook hoogleraar politicologie in Vilnius en redacteur van de krant Belgazeta is. „Na afloop checkte ik mijn e-mail en las ik dat de Wit-Russische autoriteiten het hadden verboden. Ik haastte me terug naar Minsk en zag daar nog net een top-10 van een belangrijke internetboekhandel, waarop Paranoia op de eerste plaats stond. Maar al gauw kreeg ook die een telefoontje en was het niet meer te bestellen.”

Paranoia speelt zich af in de toekomst, in een Wit-Rusland dat sterk aan de autoritaire staat van president Loekasjenko doet denken. Het verhaal is dat van de jonge schrijver Anatoli, die zich eenzaam voelt nadat zijn vriendin Lisa is verdwenen uit haar appartement in de Karl Marxstraat in Minsk. Hij stopt kattebelletjes onder haar voordeur, die door de KGB worden onderschept en geanalyseerd. Met de KGB-rapporten over die kattebelletjes opent het boek. Wat volgt is het verhaal van een driehoeksverhouding, waarin de andere minnaar van Lisa opduikt: Moeravjov, de minister van Staatsveiligheid, die niet alleen de dictator van zijn land is, maar ook een begaafd concertpianist. Hij is een Big Brother en een Big Lover tegelijk.

„Ik heb het boek geschreven vanuit mijn eigen paranoia”, zegt Martinovitsj in een café in dezelfde Karl Marxstraat waar zijn boek zich afspeelt. „Toen ik het verhaal van de ménage à trois tussen Lisa, Anatoli en Moeravjov had bedacht, werd ik ineens doodsbang. Anderhalf jaar lang durfde ik niets op te schrijven, uit angst voor wat er zou gebeuren als het gepubliceerd zou worden. Maar toch kon ik het niet laten. Ik heb het toen op mijn mobiele telefoon geschreven, uit angst gearresteerd te worden als ik het op mijn laptop zou doen.”

De gecultiveerde Moeravjov uit het boek heeft volgens Martinovitsj niets te maken met Loekasjenko, die een voormalige kolchozvoorzitter is, maar hij verbeeldt wel de almachtige Wit-Russische staat. „In Wit-Rusland is iedereen erg bang voor die staat”, zegt hij. „Die paranoia is dus ontzettend Wit-Russisch. Ik was niet alleen bang dat mijn boek na publicatie verboden zou worden, maar heb ook zelf van die paranoïde ervaringen gehad. Zo werd mijn voorganger als plaatsvervangend hoofdredacteur bij Belgazeta in 2004 op een geheimzinnige manier vermoord. Iedere onafhankelijke journalist werd daarna door de politie ondervraagd. Het was de eerste keer dat ik begreep dat de staat echt alles met zijn burgers kan doen.”

Na het verbod van zijn boek vroeg Martinovitsj aan een oude studievriend, die bij de presidentiële staf werkt, of die ervoor kon zorgen dat Paranoia weer in de boekhandels mocht worden verkocht. Maar die vriend antwoordde alleen dat Martinovitsj hem met zijn boek heel veel werk had bezorgd. „Het bleek dat een van de veiligheidsdiensten hem had verzocht uit te zoeken of er redenen bestonden om een strafzaak tegen me te beginnen. Mijn paranoia bleek dus terecht.”

Zijn roman is in Wit-Rusland inmiddels alleen nog van internet te downloaden, dankzij enkele van Martinovitsj’ vrienden, die het boek daarop hebben gezet. „Ik heb zelfs een paar boekpresentaties georganiseerd, waar ik dan wel zei niets over de inhoud te kunnen vertellen. Van de zijde van de regering heb ik via via te horen gekregen dat ze niet tegen mijn roman zijn, omdat ik anders in de gevangenis zou zitten.”

Als we het over de aard van het regime van president Loekasjenko krijgen, maakt Martinovitsj een streng onderscheid tussen een dictatuur en een autoritair staat. Voor een dictatuur mist Wit-Rusland allerlei vereisten, zegt hij. „Er worden verkiezingen gehouden, al wordt de uitslag vervalst, en er zitten geen kunstenaars in het gevang op grond van hun werk. Wel heeft de helft van mijn studiegenoten van de journalistiekfaculteit tegenwoordig een baan bij de staatsmedia en die kunnen zich op een dag ineens tegen je keren.”

Minsk is ondanks alles Martinovitsj’ lievelingsstad. Alleen al omdat het een wereld van grote absurdistische tegenstellingen is. „Twee weken geleden zag ik bijvoorbeeld een beeldschone vrouw heel elegant een tram besturen, als een ballerina”, zegt hij. „Ze was opgemaakt, prachtig gekleed en had een verslavend mooi gezicht. Terwijl trambestuurder een zwaar fysiek beroep is en je daar eerder een stevige arbeidster verwacht. Het zijn zulke Kafkaëske situaties die ik bijzonder vind.”