'Gesloten wegens retrocatalogiseringsproject'

De Friesland Bank heeft beslag gelegd op de collectie van de Bibliotheca Philosophica Hermetica. Het Rijk heeft zijn deel ervan snel naar Den Haag overgebracht.

Op de deur van de Bibliotheca Philosophica Hermetica aan de Bloemgracht in Amsterdam hangt een briefje: „Geachte bezoeker, de bibliotheek is gesloten wegens het retrocatalogiseringsproject.” Ook de telefoon wordt niet opgenomen.

Voor de onderzoekers en studenten hermetica aan de Universiteit van Amsterdam is het een frustrerende situatie. Ze kunnen niet bij de literatuur die ze voor hun onderzoek nodig hebben. De collectie bevat boeken en geschriften die in geen enkele andere bibliotheek in Nederland, zelfs niet in het buitenland, te vinden zijn. Een promovenda die werkt aan een dissertatie over een 16de-eeuwse hermetisch filosoof heeft al haar aantekeningen en studiemateriaal in de leeszaal laten liggen. Volgens de planning moet ze eind januari een hoofdstuk inleveren.

„Een ramp”, zo beschrijft hoogleraar hermetica Wouter Hanegraaff de situatie die nu al enkele weken voortduurt. De bibliotheek sloot eind november zijn deuren nadat de Friesland Bank beslag had laten leggen op de collectie. De eigenaar van de collectie, zakenman Joost Ritman, leende 15 miljoen euro met de boeken als onderpand, maar raakte in conflict met de bank toen bekend werd dat hij De Graal van Rochefoucauld wilde veilen. Het 14de-eeuwse manuscript over koning Arthur en de Ridders van de Ronde Tafel werd vorige week bij Sotheby’s verkocht voor 2,8 miljoen euro.

Sinds maandag is duidelijk dat de situatie nog erger is dan Hanegraaff vreesde. Een deel van de collectie is sinds 2005 eigendom van het Rijk – het Rijk nam de boeken voor 18,75 miljoen euro over als afdoening van een belastingschuld – en die boeken, ruim 4.000, zijn vorige week donderdag en vrijdag op last van de staatssecretaris voor Cultuur overgebracht naar de Koninklijke Bibliotheek (KB) in Den Haag. Daar staan ze nu, nog ingepakt in dozen, in het magazijn. „We doen er momenteel niks mee”, zegt Jenny Mateboer van de KB. „Het ministerie voert nog besprekingen met de bank. Pas als we groen licht krijgen, pakken we de dozen uit en stellen we de boeken ter beschikking in onze leeszaal Bijzondere Collecties.”

De KB zal de boeken vanaf half januari weer toegankelijk maken voor het publiek. Maar Hanegraaff kan daar niet echt blij mee zijn. Hij heeft een brandbrief aan de staatssecretaris gestuurd waarin hij erop wijst dat de Bibliotheca onvervangbaar is juist vanwege de samenhang binnen de collectie.

Naast de kerncollectie van zeldzame oude drukken, handschriften en met prachtige illustraties verluchtte middeleeuwse getijdenboeken omvat de bibliotheek een verzameling vakliteratuur en tijdschriften over de christelijk-hermetische filosofie. „Nergens anders ter wereld bestaat voor onderzoekers en studenten een zelfs maar bij benadering vergelijkbare mogelijkheid de betreffende primaire en secundaire bronnen in hun onderlinge samenhang te bestuderen”, aldus Hanegraaff. De aanwezigheid van de Bibliotheca was in 1999 één van de hoofdargumenten voor de UvA om een leerstoel hermetica in te stellen.

Het gevaar dat de Ritman-bibliotheek uit elkaar valt is ook doorgedrongen tot de Tweede Kamer. Boris van der Ham (D66) vroeg de staatssecretaris of deze de belofte van voormalig minister Van der Hoeven (CDA) om de boekenverzameling over te nemen, gestand zal doen. Maar Zijlstra antwoordde dat de minister die belofte helemaal niet heeft gedaan. „Strikt genomen heeft hij gelijk”, zegt hoogleraar Hanegraaff. „Een minister zou zoiets nooit toezeggen. Maar het departementale beleid was wel op verwerving van de overige 60 procent gericht. Sinds de zomer van 2009 was er zelfs een ambtenaar gedetacheerd bij de bibliotheek, als kwartiermaker.”

Het ministerie bestrijdt dat. „Er zijn geen voorbereidingen getroffen”, stelt een woordvoerder. De ambtenaar waarover Hanegraaff het heeft was gedetacheerd bij de Bibliotheca om „bij te dragen aan de verdere wetenschappelijke ontwikkeling”. Wel had Ritman zelf de intentie om op termijn andere delen van de collectie over te dragen aan de staat. Dat had hij ook notarieel laten vastleggen.

De staatssecretaris ziet geen aanleiding meer „om de boel bij elkaar te houden”, nu de bank beslag heeft laten leggen op het privédeel van de collectie. Voor Zijlstra staat voorop dat het Rijksbelang veilig gesteld moest worden. Na de belastingdeal met Ritman in 2005 bleek dat enkele werken die aan het Rijk zouden toebehoren bij nader inzien niet in de bibliotheek aanwezig waren of waren meegebonden in een boek dat niet tot de Rijkscollectie behoort. Er zijn toen vervangende werken aangewezen. „Momenteel wordt uitgezocht of die wel allemaal aanwezig zijn en of ze niet verpand zijn”, licht de woordvoerder van het ministerie toe. Er is volgens hem „geen aanleiding” om te vermoeden dat er werken ontbreken, „maar het wordt wel onderzocht”.

Hanegraaff betreurt het dat het ministerie de boeken heeft weggehaald zonder de uitkomst van het geschil tussen Ritman en de Friesland Bank af te wachten. „De deadline die de bank heeft gesteld loopt pas af op 1 februari. Door de overhaaste terugtrekking van het Rijksdeel is nu een fait accompli geschapen waarvoor geen enkele noodzaak bestond.”

Ook als de bank het private deel uiteindelijk verkoopt blijft het volgens Hanegraaff „evident” dat het Rijksdeel voor onderzoek en onderwijs nodig is in Amsterdam. „Ik begrijp niet waarom de staatssecretaris geen enkele rekening lijkt te houden met het feit dat de relevante academische inbedding zich daar bevindt.”