Gaan we naar Mars of naar de Filistijnen?

Met de bezuinigingen in de ruimtevaart dreigt Nederland technologisch hoogwaardige banen te verliezen, zegt astronaut André Kuipers. „Met ons beleid zijn wij op de lange termijn beter af”, reageert minister Maxime Verhagen.

Noordwijk 13-12-2010 Tijdens het bezoek van Minister Maxime Verhagen aan Esatec in Noordwijk. André Kuipers in ruimtemodule Columbus. Foto Floren van Olden
Noordwijk 13-12-2010 Tijdens het bezoek van Minister Maxime Verhagen aan Esatec in Noordwijk. André Kuipers in ruimtemodule Columbus. Foto Floren van Olden

„Ik zal kijken of ik nog wat ruimte in mijn agenda heb.” Maxime Verhagen glimlacht om zijn practical joke. De Nederlandse astronaut André Kuipers nodigde de minister van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie (E, L&I) uit eind 2011 aanwezig te zijn bij de lancering met een Sojoezraket in Baikonoer in Kazachstan.

Minister Verhagen bracht gisteren een bezoek aan ESTEC, het technische onderzoekscentrum van het Europese Ruimteagentschap (ESA) in Noordwijk. In een oefenlaboratorium van het international space station (ISS) legt Kuipers aan Verhagen uit welke proeven hij in de ruimte zal doen. Zo gaat hij onderzoek doen naar de ontwikkeling zijn spierkracht. De astronaut verblijft een half jaar in het ISS dat op een afstand van ongeveer 350 kilometer rond de aarde cirkelt.

Op tien kilometer afstand van ESTEC staat in de clean room van Leidse ruimtevaartbedrijf Dutch Space een robotarm bestemd voor het internationale ruimtestation. Het elf meter lange gevaarte, ontwikkeld en gebouwd door een Europees consortium onder leiding van Dutch Space, moet in 2012 in de ruimte operationeel zijn. „Dit kan wel eens het laatste grote ruimtevaartproject in Nederland zijn”, zegt Bart Reijnen, directeur van Dutch Space.

In het regeerakkoord hebben VVD en CDA met PVV-steun afgesproken te bezuinigen op de uitgaven voor lucht- en ruimtevaart. Voor deze sector stelde Den Haag de afgelopen jaren ruim 90 miljoen euro jaar ter beschikking. Reijnen houdt er rekening mee dat het budget met de helft moet worden teruggebracht. Voor 2011 is het innovatiebudget voor lucht- en ruimtevaart gehalveerd. De minister wil, desgevraagd, nog niet zeggen of dit ook voor de rest van de kabinetsperiode gaat gelden.

„Andere landen willen naar Mars of de maan, onze regering helpt de ruimtevaart naar de Filistijnen”, zegt Reijnen. „Geld geven aan de ruimtevaartsector is geen subsidie. Het is een investering die zich altijd terugverdient. Kijk naar de verworvenheden die we dankzij de ruimtevaart hebben: TomTom, weersatellieten, telecommunicatie. Nederland kan niet zonder ruimtevaart.”

Dutch Space is een dochter van EADS, een Europees lucht- en ruimtevaartconcern. EADS is in Franse, Duitse en Spaanse handen, maar het hoofdkantoor is gevestigd in Leiden.

Dutch Space, het voormalige Fokker Space, werkt samen met instellingen voor wetenschap en onderzoek, waaronder TNO, de TU Delft en SRON, het Nederlands instituut voor ruimteonderzoek in Utrecht. Hoogleraar Rens Waters, wetenschappelijk directeur van SRON, waarschuwt dat de bezuinigingen Nederland een slechte naam zullen bezorgen: „Het gaat economisch overal slecht in Europa, maar in andere vooraanstaande Europese ruimtevaartlanden wordt niet bezuinigd, omdat ze daar het belang van de sector inzien. We breken af wat we in vijftig jaar hebben opgebouwd. De wetenschap en de industrie hebben een reputatie hoog te houden.”

De ruimtevaartsector omvat in Nederland tussen de zeventig en tachtig bedrijven die samen werk bieden aan ongeveer duizend mensen. „Nederland heeft een reputatie hoog te houden op het gebied van ruimteonderzoek, met een focus op luchtkwaliteit en klimaat”, zegt Waters.

De Nederlandse ruimtevaart is nauw verweven met de luchtvaart, maar die lijkt van de bezuinigingen geen last te hebben, omdat er nauwelijks sprake is van subsidies. In de luchtvaart zijn ongeveer 16.000 mensen werkzaam, hoofdzakelijk in toeleveringsbedrijven – de werkgelegenheid op luchthavens en bij luchtvaartmaatschappijen is niet meegerekend.

In de ruimtevaart heeft Nederland de ‘kroonjuweel’ van ESA binnen zijn grenzen: ESTEC. Het belangrijkste testcentrum van ESA is sinds 1968 gevestigd in Noordwijk en biedt werk aan circa tweeduizend mensen. Door te bezuinigen zou de positie van ESTEC in Nederland in gevaar kunnen komen. Waters: „Andere landen investeren wel in hun ruimtevaartprogramma’s. Als Nederland dit niet doet geeft dat scheve verhoudingen. De partners in ESA zullen dan delen van de activiteiten van ESTEC overhevelen naar eigen land. Dat proces is al aan de gang.”

Frankrijk en Duitsland zijn met respectievelijk 18 en 17 procent de belangrijkste donoren aan het ESA-budget. In deze landen stijgen volgend jaar de uitgaven. En zelfs Italië en Spanje, die omvangrijke bezuinigingen moeten doorvoeren als gevolg van de economische crisis, laten het ruimtevaartbudget ongemoeid.

„Dramatisch”, is het oordeel van astronaut André Kuipers over de kabinetsplannen. „Nederland heeft een zeer goede reputatie op het terrein van luchtvaartonderzoek. ESTEC staat niet voor niets op Nederlandse bodem, maar die reputatie dreigen we te verliezen als de bezuinigingen doorgaan.” Er dreigen, volgens Kuipers, nu al aan bepaalde onderdelen van ESTEC-onderzoek naar andere landen te verdwijnen. „Ook in andere landen staan onderzoekscentra. Als die overheden fors blijven investeren is het logisch dat onderzoek- en testactiviteiten naar die landen gaan.” Kuipers vindt dat Nederland fors moet investeren in technologiebeleid. „Innovatie is essentieel, en daar moet de overheid een voortrekkersrol in spelen. Als de bezuinigingen doorgaan dreigen we technologisch hoogwaardige banen te verliezen.”

Minister Verhagen is niet onder de indruk van de kritiek. „Wij moeten 18 miljard bezuinigen en elke euro die we uitgeven drie keer omdraaien”, zegt hij na het werkbezoek. „Het kabinet snijdt in het woud van subsidies, daarbij creëren we geen uitzonderingspositie voor de ruimtevaart.” Als andere landen volgend jaar hun uitgaven verhogen „moeten ze dat zelf weten”, zegt Verhagen. „Nederland bezuinigt, wij willen de overheidsfinanciën op orde krijgen en een concurrerend ondernemersklimaat creëren. Met ons beleid zijn wij op de lange termijn beter af.”

Na afloop van zijn bezoek aan ESTEC in Noordwijk stapt minister Verhagen in de auto op weg naar Den Bosch voor een bezoek aan het kerstconcert in de Sint Jan. Vanuit zijn dienstauto twittert Verhagen dat het verkeer „weer hopeloos” vaststaat en dat hij is uitgenodigd door André Kuipers voor de lancering. „Stukje Hollands ruimteglorie.”