'The Red Shoes' danst

De typische decemberfilm The Red Shoes uit 1948 komt opnieuw uit.

Dit kleurrijke dansdrama is een beetje gedateerd, maar dat is onderdeel van de charme.

De beroemdste aller balletfilms, The Red Shoes (1948) van het duo Michael Powell en Emeric Pressburger (The Archers), is een echte decemberfilm. Elk jaar rond de Kerstdagen is de film wel een keer op de BBC te zien. En terecht. Dit hoogromantische, kleurrijke en theatrale dansdrama is weliswaar een beetje gedateerd, maar dat is onderdeel van de charme van de film.

Het Eye Film Instituut brengt de film opnieuw uit in de gerestaureerde versie die vorig jaar door regisseur Martin Scorsese in Cannes is onthuld. Hij zag de film als 8-jarige jongen met zijn vader en de betovering van de film is voor hem nog altijd niet gebroken.

Scenarioschrijver Pressburger liep al tien jaar rond met het idee voor een balletfilm, losjes geïnspireerd op het leven van de legendarische impresario Sergej Diaghilev en zijn Ballets Russes. In de film heet hij Boris Lermontov (Anton Walbrook), artistiek leider van zijn eigen balletgroep: een perfectionist, een aartsmanipulator en een bezetene. Alles moet wijken voor zijn ‘religie’, de dans.

De prima ballerina die ook nog een leven wil hebben naast de kunst kan meteen vertrekken. Zo krijgt de jonge Vicky (Moira Shearer) haar kans. Ze mag dansen in het ballet De rode schoentjes – naar een sprookje van Andersen, over duivelse spitzen die blijven doordansen totdat de danseres dood neervalt.

De financiers waren zwaar teleurgesteld en weigerden The Red Shoes een waardige première te geven. Er bestaat ook geen originele poster van de film. Niet de moeite waard, The Red Shoes zou toch niets doen. Pas toen de film een succes werd in een kleine bioscoop in New York begon de victorie.

Ballet lijkt, net als opera, zo’n natuurlijke, voor de hand liggende partner voor film, maar het is heel moeilijk om het even meeslepend voor het voetlicht te brengen als in het theater. Voor de filmmaker is het zaak om niet alleen te registreren, maar zelf een ‘dansende’ film te maken. The Red Shoes is daar hét voorbeeld van. In de beroemde, ononderbroken balletscène van 14 minuten gebeuren zaken die op het podium nooit zouden kunnen. Vicky danst naar de rode schoentjes toe en hop – met een jump cut – heeft ze ze aan. Het applaus van het publiek gaat over in het razen van de zee. Een pak oude kranten komt tot leven en begint te dansen. Nog steeds zijn het magische, poëtische effecten.

Over The Red Shoes zijn verstrekkende uitspraken gedaan. De film zou een hele nieuwe generatie warm hebben laten lopen voor de danskunst en het ballet van het suffe imago hebben bevrijd. De film zou verhuld gaan over de homoseksuele en artistieke passie tussen Diaghilev en zijn ster, Nijinsky. In Lermontov zou de film het archetype hebben gecreëerd van de filmregisseur – als kunstwaanzinnige en genie – en daarom zouden zoveel filmregisseurs zo gek zijn op The Red Shoes. De nuchtere critica Pauline Kael hield het erop dat Powell en Pressburger meesters waren van de ‘hoge kitsch’. Maar ook zij moest toch toegeven: The Red Shoes is „some kind of classic”.

The Red Shoes

Regie: Michael Powell, Emeric Pressburger. Met: Moira Shearer, Anton Walbrook, Marius Goring. In: 3 bioscopen.****

Deze dansfilms inspireerden bekende Nederlandse balletdansers

Klassieker The Red Shoes is nog altijd een populaire film, ook, of zeker, onder de mensen uit het ballet zelf. Rudi van Dantzig (77) zag na het zien van de film het licht: hij moest en zou danser worden en nam als zeventienjarige zijn eerste balletles bij Sonia Gaskell die, zo beweerde zij althans, nog had gedanst bij de groep die model stond voor het gezelschap van Boris Lermontov in The Red Shoes: de fameuze Ballets Russes van Sergej Diaghilev.

Alexandra Radius (68) en Han Ebbelaar (67), ooit dé balletsterren van Nederland, zaten bij de Nederlandse première van Billy Elliot op de eerste rij – de opbrengst van de speciale vertoning zou naar hun Dansersfonds gaan. „Na afloop moesten wij eigenlijk allerlei mensen ontvangen,” zegt Radius, „maar we dachten: even blijven zitten.” Vooral Ebbelaar snikte tranen met tuiten.

Bij Janine Dijkmeijer (47), ex-danseres en directeur van dansfilmfestival Cinedans, staat Billy Elliot hoog aangeschreven, maar ook Saturday Night Fever is favoriet. Heel anders, maar dat mag wel, vindt ze. „De betere dansfilms zijn door de bank genomen tragisch. Deze is gewoon lekker vrolijk.”

Choreograaf Hans van Manen (78), zelf meer liefhebber van de films van Gene Kelly, Fred Astaire en Ginger Rogers dan van The Red Shoes, waardeert Billy Elliot bijvoorbeeld „omdat daarin de danskunst niet wordt gediscrimineerd.” Dansers worden als normale mensen geportretteerd en de danskunst zelf niet afgeserveerd als een onbegrijpelijke discipline voor een kleine incrowd.

Zijn muze Igone de Jongh (31), eerste soliste bij Het Nationale Ballet, heeft de Hollywoodfilm The Turning Point als nummer één op haar lijstje gezet: een film uit 1977 met Mikhail Baryshnikov, Shirley MacLaine en Anne Bancroft. „Als kind vond ik het een leuk verhaal, met dat meisje dat naar New York gaat en ster wordt. Er zitten ook grappige scènes in, bijvoorbeeld als zij dronken het toneel op gaat. Het is een complete film, goed geacteerd, niet zo cliché-achtig.”

De Jongh ergert zich al bij voorbaat aan Black Swan, de nieuwe balletfilm met Natalie Portman in de hoofdrol die in Nederland in februari uitkomt. „Aan de trailer zie je het al: ja mensen, zo is ballet. Iedereen is gemeen, en meisjes eten niet. Dat zat ook in Center Stage.” Dat is een film uit 2000 over twaalf tieners die dromen van een danscarrière.