Geef het maar toe: winterklaar bestaat niet

Van files of geannuleerde vluchten kijkt niemand op als het sneeuwt.

Maar als de trein niet rijdt, valt iedereen over de NS en ProRail heen.

Wen er maar aan. Als het wintert in Nederland kunnen de treinen vertraging hebben. Of ze rijden helemaal niet. Het licht in de coupé valt uit of de verwarming doet het niet. Als je mazzel hebt staat NS klaar met geïmproviseerde koek-en-zopietenten. Anders koop je je eigen versnapering. En dan maar wachten tot de trein komt. It’s the weather, stupid!

Afgelopen weekeinde was het weer raak. Puinhoop op het spoor door sneeuwbuien. Maar had alleen de treinreiziger last van de winter? Nee, kijk naar de weg. Begin vorige week stond er op een avond bijna 900 kilometer file, door sneeuwval. Of kijk naar het luchtverkeer. Schiphol slaagde er zaterdag niet in zijn start- en landingsbanen op tijd te vegen en moest een groot aantal vluchten annuleren. Bijna duizend reizigers moesten de nacht in Amsterdam doorbrengen.

„Iedereen begrijpt dat je minder kunt vliegen als het sneeuwt en ook dat de weg dan minder begaanbaar is”, zegt bestuurder Roel Berghuis van FNV Spoor. „Dat geldt ook voor het spoor.”

Een winter geleden versloeg de sneeuw de spoorsector ook al glansrijk. Daarover ontstond toen grote beroering. Het debat in de Tweede Kamer dat in januari volgde, ontlokte president-directeur Bert Meerstadt de uitspraak: „Dit overkomt ons niet nog een keer.”

NS en spoorbeheerder ProRail namen het hele spoornet onder de loep en investeerden fors in verbeteringen. ‘Actieplan winterhard spoor’, noemden ze dat. De twee semi-overheidsinstellingen creëerden daarmee een houding van onaantastbaarheid. Voortaan waren zíj de baas over de elementen en niet omgekeerd.

Hildebrand van Kuyeren van de site Treinreiziger.nl denkt dat de situatie van zaterdag niet zo’n groot drama was als een jaar geleden. „Maar het kon ook bijna niet erger dan in 2009.” Waar Van Kuyeren zich dit keer aan heeft geërgerd, is de reclamecampagne voorafgaand aan de winter, waarin het spoor ‘winterklaar’ werd verklaard. NS en ProRail hebben zichzelf overschreeuwd, vindt hij. „Als je weet dat weersomstandigheden tot hinder kunnen leiden, waarom adverteer je dan groots dat je winterklaar ben? Daardoor ontstaat het beeld dat het spoor tegen ieder soort (winter-)weer zou kunnen. En dat is gewoon niet waar.”

ProRail en NS hebben inmiddels hun toon gematigd. Vanuit De Inktpot, het hoofdkantoor in Utrecht, zegt ProRail nu dat het „geen wonderen” kan verrichten. „Maar dat hebben we ook nooit beweerd”, zegt een woordvoerder. „Er kan altijd iets misgaan.” ProRail en NS denken dat het afgelopen weekeinde zonder het ‘actieplan’ nog slechter was verlopen. „De situatie was vervelend en ik wil het niet bagatelliseren”, zegt een woordvoerder van NS, „maar ons programma werkte. Iedereen is thuisgekomen.” ProRail had zaterdag na twee uur de storingen aan de wissels onder controle, maar veel treinen en personeelsleden van NS bevonden zich nog op de verkeerde plaatsen, zegt de woordvoerder.

NS maakt de vergelijking met andere vervoersmiddelen. „De afgelopen dagen hadden onze reizigers aanzienlijk minder hinder van het winterweer dan bijvoorbeeld automobilisten of vliegreizigers”, aldus een zegsman. Maar NS heeft wel meteen de reclamecampagne stopgezet. „Dat vonden we niet meer zo passen.”

Rikus Spithorst van consumentenorganisatie Maatschappij voor Beter OV ziet de positie van ProRail als groot probleem. „NS en de andere gebruikers van het spoor hebben te weinig invloed. En als ProRail zijn werk niet goed doet, zoals zaterdag, kan niemand dat corrigeren.” Maar hij kritiseert ook NS. „De reiziger staat niet centraal bij NS. Stoptreinen hebben geen toiletten meer, reizigers moeten staan in de spits en de informatievoorziening is, vooral bij vertraging, ronduit rampzalig.” Spithorst vindt ook dat de punctualiteit van NS op een verkeerde manier wordt gemeten. „Je moet niet de treinen tellen die op tijd zijn, maar de reizigers. Om hen gaat het per slot van rekening.”

Zou het beter zijn om het vervoer over het spoor weg te halen bij NS en aan een andere partij te gunnen? En zou dat kunnen?

Ja, dat kan. Op het spoor in Nederland geldt formeel marktwerking. Connexxion, Arriva, Veolia en Syntus verzorgen nu al treindiensten op een aantal kleinere trajecten. De concessie van NS op het hoofdrailnet loopt in 2015 af. Overeenkomstig Europese regels voor aanbesteding mag ieder bedrijf in Europa er een gooi naar doen. Dan zou bijvoorbeeld Deutsche Bahn (DB) het treinvervoer in Nederland kunnen gaan runnen. Rikus Spithorst van Beter OV maakt het in ieder geval „geen moer” uit wie het treinvervoer in Nederland in handen heeft. „Het mag wat mij betreft een onderneming uit Swaziland zijn, als ze hun werk maar goed doen.”