JSF's zijn nu bijna zo duur als Defensie per jaar in totaal uitgeeft

De kosten voor het Amerikaanse gevechtsvliegtuig JSF vallen veel hoger uit. Dat kan nauwelijks als een verrassing komen. Het nieuws uit de VS was al langer slecht.

Two F-35 Lightning II, also known as the Joint Strike Fighter (JSF), fighter aircraft are seen as they arrive at Edwards Air Force Base in California in this May 2010 file photograph. The Pentagon on September 22, 2010 said it reached a "fixed-price" agreement with Lockheed Martin Corp for a fourth batch of F-35 fighter jets, wrapping up months of negotiations. REUTERS/Tom Reynolds/Lockheed Martin Corp/Handout (UNITED STATES - Tags: MILITARY BUSINESS) FOR EDITORIAL USE ONLY. NOT FOR SALE FOR MARKETING OR ADVERTISING CAMPAIGNS. THIS IMAGE HAS BEEN SUPPLIED BY A THIRD PARTY. IT IS DISTRIBUTED, EXACTLY AS RECEIVED BY REUTERS, AS A SERVICE TO CLIENTS
Two F-35 Lightning II, also known as the Joint Strike Fighter (JSF), fighter aircraft are seen as they arrive at Edwards Air Force Base in California in this May 2010 file photograph. The Pentagon on September 22, 2010 said it reached a "fixed-price" agreement with Lockheed Martin Corp for a fourth batch of F-35 fighter jets, wrapping up months of negotiations. REUTERS/Tom Reynolds/Lockheed Martin Corp/Handout (UNITED STATES - Tags: MILITARY BUSINESS) FOR EDITORIAL USE ONLY. NOT FOR SALE FOR MARKETING OR ADVERTISING CAMPAIGNS. THIS IMAGE HAS BEEN SUPPLIED BY A THIRD PARTY. IT IS DISTRIBUTED, EXACTLY AS RECEIVED BY REUTERS, AS A SERVICE TO CLIENTS Reuters

De vraag was niet of er slecht nieuws zou komen over de Joint Strike Fighter. De vraag was hoe slecht het nieuws zou zijn.

Gisteren gaf minister Hans Hillen (Defensie, CDA) voor het eerst antwoord op die vraag. Op de dag dat Nederland zich druk maakte of ‘we’ het WK voetbal van 2018 zouden krijgen, stuurde de minister een kort briefje over de JSF naar de Tweede Kamer.

Een briefje met dramatisch nieuws. De aanschaf van de JSF wordt 1,4 miljard duurder dan vorig jaar begroot. Daarmee komen de totale kosten van de vervanging van het F-16 gevechtsvliegtuig uit op 7,6 miljard euro. Dat is bijna net zoveel als het hele Defensiebudget in één jaar.

Kamerleden reageerden gisteren geschokt op het slechte nieuws. „De kosten van dit peperdure speeltje zijn inmiddels bijna verdubbeld ten opzichte van het bedrag waarmee het ooit begon”, zei Kamerlid Rik Grashoff van GroenLinks. Ook de PvdA en de SP hekelden de „dramatisch” gestegen kosten. En zelfs Raymond Knops, Kamerlid van regeringspartij CDA en voorstander van het JSF-project, was kort en helder: „Dit valt tegen.”

Toch kan het slechte nieuws over de Joint Strike Fighter moeilijk als een verrassing zijn gekomen. De berichten uit de VS over het grootste defensieproject uit de Amerikaanse geschiedenis zijn al langere tijd somber. In 2008 waarschuwden controleurs van het Pentagon al voor grote problemen. Volgens dit zogeheten Joint Estimate Team(JET) waren de officiële ramingen van het JSF-project veel te optimistisch.

De regering-Bush schoof het rapport in een diepe la. Maar in 2009 besloot de regering Obama dat het JET opnieuw onderzoek moest doen. En opnieuw heeft dat team geconcludeerd dat er aanzienlijk meer tijd (twee jaar) en veel meer geld (3,6 miljard dollar) nodig zijn om de JSF te voltooien. Daardoor, schreef het JET, zullen de gemiddelde kosten voor een Joint Strike Fighter veel hoger uitvallen dan was geraamd.

In februari van dit jaar greep de Amerikaanse minister van Defensie in. De directeur van het programma, generaal David Heinz, werd ontslagen. Vliegtuigbouwer Lockheed Martin kreeg een boete van 614 miljoen dollar. Maar belangrijker: het Pentagon trok extra geld uit om het JSF-programma „te stabiliseren” en de almaar oplopende kosten en vertragingen een halt toe te roepen. De ontwikkelingsfase van de JSF, die oorspronkelijk in 2012 zou zijn afgerond, werd opnieuw verlengd – dit keer tot 2016.

Maar dat was nog niet het einde van het slechte nieuws.

In april van dit jaar passeerde het JSF-project een kritische grens: het project was 50 procent duurder geworden. Volgens de Amerikaanse begrotingsregels voor defensieprojecten mocht het project niet meer worden voortgezet. De JSF ging ‘in quarantaine’. Eerst moest er een nieuwe berekening worden gemaakt van de kosten, pas daarna kon het project opnieuw worden goedgekeurd door het Congres.

In juni kwamen de cijfers. De totale kosten voor de JSF komen uit op 382 miljard dollar, 64 procent meer dan in 2001 was begroot. De gemiddelde prijs voor één JSF, zo berekende het Pentagon, komt uit op 92,4 miljoen dollar. Dat is meer dan twee keer zo hoog als de prijs waarmee het Nederlandse ministerie van Defensie oorspronkelijk rekende.

Toch wilde Defensie nog geen conclusies verbinden aan de Amerikaanse cijfers. Eerst moesten de precieze gevolgen voor Nederland worden uitgerekend, zo liet toenmalig demissionair minister van Defensie Van Middelkoop (ChristenUnie) weten.

Nu is dat gebeurd. En het beeld is somber. De kostenraming van 7,6 miljard, schrijft minister Hillen, „valt aanzienlijk hoger uit dan het huidige projectbudget”. En dat is nog eens extra problematisch, omdat Defensie opnieuw voor ingrijpende bezuinigingen staat. In zijn brief schrijft Hillen dat de nieuwe berekening nog steeds uitgaat van het oorspronkelijke aantal JSF’s dat Nederland wilde aanschaffen: 85.

Maar zoveel toestellen zullen er niet worden gekocht. In het regeerakkoord hebben CDA en VVD al vastgelegd dat er minder JSF’s zullen komen. Hoeveel minder zal waarschijnlijk dit voorjaar bekend worden, als de minister van Defensie zijn uitgewerkte plannen voor de Defensiebezuinigingen naar de Kamer zal sturen. Een „herijking” van het JSF-project zal deel uit maken van de plannen, schrijft Hillen.

Ondertussen valt te hopen dat er niet nóg meer slecht nieuws uit de VS komt. Het Pentagon, schrijft de minister, zet het ‘doorlichten’ van de JSF voort. Het valt nauwelijks te verwachten dat het beeld hierdoor verbetert. In november meldde de Amerikaanse minister van Defensie Gates nieuwe vertragingen van het JSF-programma. Bovendien moeten ook de VS bezuinigen op Defensie.

Inmiddels liggen er voorstellen om één versie van de JSF – die voor het Amerikaanse Marine Corps – maar helemaal te schrappen. Als dat gebeurt, zo vrezen waarnemers, dan kan het JSF-programma in de gevreesde ‘doodsspiraal’ terechtkomen, waarin oplopende kosten leiden tot minder toestellen, waardoor de kosten nog verder stijgen.

Voor de Nederlandse luchtmachtofficieren is er één lichtpuntje. Het kabinet-Rutte wil alleen een tweede JSF-testvliegtuig aanschaffen. Een definitief besluit valt pas na 2016. Dat komt de Koninklijke Luchtmacht ineens bijzonder goed uit.