Klein spel zonder veel misbaar

Ton Kuyl excelleerde vooral in dienstbare rollen, waarin details het verschil maken.

Ton Kuyl, 1998. Foto NRC Handelsblad, Vincent Mentzel
Ton Kuyl, 1998. Foto NRC Handelsblad, Vincent Mentzel

Zijn laatste rol dateert alweer van elf jaar geleden: de oude meneer Takma – wellevend naar buiten, maar in wezen vervuld van weggedrukte wroeging – in de Couperus-bewerking Oude mensen bij het Nationale Toneel. Veel speelde Ton Kuyl toen allang niet meer; de lange jaren waarin hij bij vaste gezelschappen als de Nederlandse Comedie en Theater de ene rol na de andere op zich nam, waren voorbij. Hooguit nam hij af en toe nog iets aan dat hem na aan het hart lag. „Ik had heel hard gewerkt en ik was een beetje uitgeput”, zei hij in deze krant. De laatste jaren woonde hij in het Rosa Spierhuis in Laren, waar hij gisteren op 89-jarige leeftijd overleed.

Nog tijdens zijn toneelschooltijd, in 1943 in Amsterdam, debuteerde Ton Kuyl als lakei in de kindervoorstelling Tom Poes en de verdwenen kroon, een onderneminkje van de beginnende Wim Sonneveld. Maar al in het laatste oorlogsjaar stapte hij over naar het grote toneel.

Kuyl excelleerde vooral in dienstbare rollen, waarin de kleinste details het grootste verschil kunnen maken. „Een ouwe peuteraar”, noemde hij zichzelf: „Mijn honderdste voorstelling is altijd veel beter dan mijn eerste”.

Hij hield zijn spel altijd zo klein mogelijk, onopgesmukt, zonder misbaar. Het ging hem om het binnenste van de karakters, niet om grote gebaren en verkleedpartijen. Zijn hoofdrol in de mislukte film De vliegende Hollander (1957), als vliegenier Fokker, beschouwde hij nadien dan ook als niet meer dan een curiosum.

Het grote tv-publiek leerde Ton Kuyl vooral kennen via de tv-versies van de Couperus-romans De stille kracht en Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan die de AVRO in de jaren zeventig uitzond. Hij was de ideale acteur voor zulk drama, met zijn gedistingeerde voorkomen, zijn verzorgde dictie en zijn ritselende stemgeluid. En dat bleek ook weer toen hij jaren later meneer Takma speelde, met dezelfde finesses die hem tot zo’n bijzonder acteur maakten.