Leve de Openbaarheid

Een website als WikiLeaks moet gevoelige informatie kunnen publiceren.

Die informatie behoort in een democratie net zo goed de burger toe.

Illustratie Luojie / Cagle Cartoons

Kennis is macht. En WikiLeaks weet als geen ander hoe je anno 2010 kennis over machtige personen kunt verkrijgen én hoe je daarbij je bronnen bescherming kunt bieden op een manier waarop nationale media dat niet kunnen. Vier redenen waarom het revolutionair, belangrijk en goed is wat WikiLeaks doet.

WikiLeaks beheerst de kunst van bronbescherming in het digitale tijdperk.

WikiLeaks is geregistreerd als bibliotheek in Australië, als stichting in Frankrijk, als krant in Zweden en heeft goededoelenorganisaties in de Verenigde Staten, vertelde een woordvoerder onlangs. De organisatie kent overal de mazen in de wet- en regelgeving. De rekeningen waarop zij haar donaties ontvangt zijn ook beschermd. De computertechnici van de site wissen mogelijke sporen van klokkenluiders uit, zodat die vrij eenvoudig en veilig documenten kunnen lekken, zonder te hoeven vrezen voor hun baan, of erger, voor hun vrijheid. De verdachte voor de huidige lekken, de Amerikaanse soldaat Bradley Manning (22), was zelf te loslippig.

Daar kan geen nationaal journalistiek medium tegenop. Ter vergelijking: twee maanden geleden werd de Nederlandse Staat op de vingers getikt door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg, omdat de bescherming van journalistieke bronnen tekortschiet. Aanleiding was een inval van het Openbaar Ministerie bij het weekblad AutoWeek van Sanoma Uitgevers in 2002. De politie dwong de redactie op intimiderende manier beeldmateriaal af te staan van een illegale straatrace in Hoorn.

Bij WikiLeaks is een dergelijk ingrijpen door de internationale opzet tot nog toe onmogelijk gebleken. Digitale bronbescherming is een vak apart, en WikiLeaks beheerst dat vak. Niet alleen publiceerde de organisatie honderdduizenden Amerikaanse overheidsdocumenten, over Irak, Afghanistan en nu over het Amerikaans buitenlands beleid. Ook gevoelige documenten over talloze ‘nationale’ kwesties, van een corruptieschandaal in Peru tot de bankencrisis in IJsland tot de voorbereidingen voor de fataal verlopen Love Parade in Duisburg dit jaar kwamen via WikiLeaks naar buiten.

WikiLeaks kent zijn grenzen.

WikiLeaks weet hoe het aan interessant materiaal kan komen, maar heeft niet de vakkennis om de impact te beoordelen. En weet dat. De organisatie had direct een kwart miljoen documenten online kunnen zetten, maar koos ervoor de stukken druppelsgewijs te publiceren en samenwerking te zoeken met ‘oude media’: kranten in verschillende taalgebieden die duiding geven aan de enorme hoeveelheid informatie, met inachtneming van de journalistieke mores. The New York Times legde bijvoorbeeld stukken voor aan de regering, en besloot een aantal suggesties voor wijzigingen over te nemen (en andere niet).

Met het geleidelijk publiceren bereikt WikiLeaks maximaal effect en voortdurende aandacht. Maar de tweede reden, zo staat op de site te lezen, is het doornemen van de documenten „met assistentie van onze mediapartners”. Hoewel WikiLeaks door een Congreslid gisteren werd aangemerkt als terroristische organisatie, is er tot dusverre niets verschenen dat negatieve gevolgen heeft gehad voor specifieke individuen, of de staatsveiligheid direct in gevaar bracht.

De enorme hoeveelheid gegevens zorgt voor een nieuwe vorm van informatie.

De waarde van deze documenten zit niet alleen in de individuele onthullingen, maar juist ook in de hoeveelheid. Het is niet belangrijk dat Angela Merkel de bijnaam ‘Teflon’ heeft, maar wel op welke manier en wat voor informatie de Verenigde Staten in het algemeen verzamelen over de rest van de wereld. De bronnen geven een beeld van hoe een belangrijke wereldmacht met die macht omgaat, en hoe een politiek systeem werkt. Dat is een heel ander, extra soort informatie bovenop het nieuws uit de dossiers zelfs.

De overheid weet ook erg veel van de burger.

Tot slot: er is anno 2010 ongelofelijk veel bekend over burgers. Bij bedrijven en bij de overheid. Reis je met de trein met een ov-chipkaart op naam? Dan kan de NS zien hoe vaak je dat ritje maakt van station A naar station B, en of je dat in de spits doet of niet. Heb je een mobiele telefoon? Een e-mailadres? Opsporingsdiensten in Nederland vroegen vorig jaar drie miljoen keer gegevens op om te achterhalen bij wie een telefoonnummer of een IP-adres hoort. Het doel: een beter begrip te krijgen van wat mensen doen, om uiteenlopende redenen: om ze een beter product te kunnen verkopen, of om erachter te komen wie een moord heeft gepleegd in de buurt van een bepaalde zendmast. Een gewone burger kan zich hier niet of nauwelijks meer aan onttrekken.

Kennis is macht, en die macht behoort in een democratie net zo goed de burger toe. In de woorden van de Amerikaanse founding father James Madison: „Kennis zal altijd heersen over onwetendheid, en een volk dat zijn eigen heerser wil zijn moet zichzelf bewapenen met de macht die kennis geeft.” Dat is dan ook het motto van WikiLeaks.

    • Thalia Verkade