Film houdt van Freud

Ingrid Bergman en Gregory Peck in Hitchcocks Spellbound Spellbound 1945 Alfred Hitchcock Gregory Peck Photo12

Close Up: Van Hitchcock tot David Lynch, film en het onderbewuste.Ned. 2, 23.00-23.55 uur.

Op het bord achter professor Wanley staan de begrippen ‘Id’, ‘Ego’ en ‘Superego’, meteen in de eerste scène van Fritz Langs The Woman in the Window (1944). Als de brave Wanley door een verleidelijke vrouw in doorzichtige blouse betrokken raakt bij een moord blijken Freuds ideeën over dierlijke lust, het dunne laagje beschaving en het zwakke geweten meer dan lesstof. De film werd gemaakt in de jaren veertig, een tijd dat Hollywood snuffelde aan het gedachtengoed van Sigmund Freud, de man die de psychoanalyse op de kaart zette, maar niet erg van film hield.

Nog maar vijf jaar eerder waren psychologen in Hollywood deerniswekkende figuren aan wie zelf een steekje los zat. Zo heet de met een hevig Duits accent pratende psycholoog in de komedie His Girl Friday (1940) Dr. Egelhoffer. Zowel zijn naam als beroep is onderwerp van veel spot. Hij wordt geportretteerd als extreem verward, incompetent en onbetrouwbaar, een (stereotiep) lot dat veel wetenschappers in speelfilms trof en treft.

De kunstrubriek Close Up zendt vanavond de documentaire Van Hitchcock tot David Lynch, film en het onderbewuste uit, een overzicht van de innige relatie tussen cinema en psychoanalyse, die beide teruggaan tot 1895. In dat jaar schrijft Freud zijn eerste studie en organiseren de gebroeders Lumière de eerste publiekelijke filmvertoning in Parijs.

Film en psychoanalyse hebben veel gemeen. Zo wordt het witte doek wel aangeduid als een ‘droomscherm’ waarin de toeschouwer zijn eigen wensen, begeertes en gedachten kan spiegelen. Maar ook inhoudelijk is de psychoanalyse een dankbaar onderwerp waarmee afwijkend gedrag (het liefst duister, zoals bij David Lynch), neuroses, dromen, verborgen verlangens en begrippen als verdringing verklaard kunnen worden. Of letterlijk geïllustreerd, zoals in de door Salvador Dalí ontworpen droomsequentie uit Hitchcocks Spellbound (1945), vanavond ook te bewonderen.

André Waardenburg