Beelden die je niet vergeet

Tijdens het IDFA zond de VPRO 3 ways of reality uit, een drieluik over de verhouding tussen documentaire en werkelijkheid. In de laatste aflevering zat op verzoek van documentairemaakster Coco Schrijber een fragment uit The day I never forget van Kim Longinotto over vrouwenbesnijdenis in Somalië. Schrijber had gevraagd de meest confronterende scène niet te vertonen: een vrouw die onder hevig gebrul met een primitief mes wordt verminkt. Toch was het gebrul te horen, waarop Schrijber, nadat ze haar vingers uit haar oren had gehaald, zei: „Daar baal ik van. Je dringt mensen beelden en geluiden op die je altijd bij zullen blijven.”

Opmerkelijk moment in een programma over de vraag hoe je als documentairemaker de werkelijkheid toont. Er kwamen beelden voorbij uit Nuit et Brouillard van Resnais (1956) en Shoah van Lanzmann (1985), waarin het gruwelijke het hardst blijkt aan te komen wanneer dat geserreerd wordt ontvouwd. Ik vroeg mij af welke beelden uit de Nederlandse documentairegeschiedenis mij het meest zijn bijgebleven. De preutse badgasten van Haanstra? De dronkemanstranen van André Hazes, gefilmd door John Appel? De overlevenden van de slag in de Javazee van Niek Koppen? Ik koos Omdat mijn fiets daar stond van Louis van Gasteren.

Op 19 maart 1966 filmde deze cineast de opening van een fototentoonstelling over het harde politieoptreden op de trouwdag van Beatrix en Claus, negen dagen eerder. Voor de deur van de expositieruimte werd een passerende student psychologie door drie agenten genadeloos in elkaar getremd. In de montage verbeeldt Van Gasteren door middel van slowmotion en herhaling de willekeur van het geüniformeerde geweld in die dagen. De beelden werden diezelfde avond vertoond in Achter het Nieuws, waarna burgemeester Van Hall bij Mies Bouwman zijn spijt betuigde. De documentaire fungeerde als studiemateriaal voor politiemensen en psychologen en stond „aan de wieg van het moderne, op de burger gerichte Nederlandse politieapparaat”, zoals het in een stelling bij een proefschrift is geformuleerd.

Merkwaardig genoeg wordt op de onlangs geopende tentoonstelling Pers & Politie in Amsterdam in het Stadsarchief Amsterdam en in het gelijknamige boek over Omdat mijn fiets daar stond met geen woord gerept.

Tom Rooduijn