Niemand durft de straat op in Complexo do Alemão

De politie Rio de Janeiro wil de macht in de sloppenwijk herwinnen. Als straks de criminelen zijn verjaagd moeten speciaal opgeleide, niet-corrupte wijkagenten, de orde handhaven.

Leden van een speciale politie-eenheid laadden gisteren in sloppenwijk Alemão, waar een grote anti-drugsactie werd gehouden, marihuana in een helikopter. Foto AFP Riot Special Forces policemen load a helicopter with six tons of marijuana found in a bunker during a raid in the Morro do Alemao shantytown on November 28, 2010 in Rio de Janeiro, Brazil. After days of preparation, Brazilian security forces early Sunday launched a raid against a slum where between 500 and 600 drug traffickers are holed up and refuse to surrender. About 2,600 airborne troops, marines and members of elite police units were taking part in the operation targeting a lawless group of slums dubbed Complexo de Alemao. The operation has so far killed 35 people. AFP PHOTO/Evaristo SA AFP

De tekenen van de recente straatgevechten zijn onontkoombaar. Auto’s en muren met kogelgaten. Verbrande motoren achtergelaten in steegjes. Politiewagens, waar de lange lopen van automatische wapens uit de ramen steken, rijden door de smalle straten. Sloppenwijk Vila Cruzeiro, tot vorige week nog een bolwerk van een drugsbende, is veranderd in bezet gebied.

Het normale leven is nog niet teruggekeerd, sinds de politie van Rio de Janeiro vorige week de wijk, na vuurgevechten met de aanwezige drugsbende, heeft ingenomen. De rolluiken van de winkels en de restaurantjes in het doorgaans drukke centrum van Vila Cruziero zijn nog altijd gesloten. Toch vertonen de bewoners zich al weer op straat. In de paar barretjes die open zijn, staan de halve-literflessen bier vertrouwd op de gele plastic tafeltjes. Into the Groove van Madonna schalt door grote boxen op een dak van een huis.

Vorige week is de overheid in Rio de Janeiro een grootscheepse actie begonnen tegen de drugsbende die Vila Cruzeiro jarenlang heeft gecontroleerd. Duizenden politieagenten, militairen en mariniers zijn ingezet, er vielen tientallen doden. De boeven hadden de operatie over zichzelf afgeroepen nadat zij de afgelopen weken nadrukkelijk de autoriteiten van Rio, locatie voor het WK-voetbal in 2014 en de Olympische Spelen in 2016, hadden uitgedaagd. Er werden overvallen gepleegd op de drukke ringwegen van Rio, waarbij verkeer gewoon werd stopgezet. Auto’s en bussen in verschillende delen van de stad werden in brand gestoken. Zelfs in de beroemde strandwijk Copacabana werd een bus in de as gelegd. Enkele politiebureaus werden doorzeefd met kogels.

Deze geweldsgolf was weer een reactie op de nieuwe politiek van de stad. De overheid wil de macht herwinnen in sloppenwijken die nu in handen zijn van bendes. Veel criminelen die elders waren verjaagd, hielden zich inmiddels op in Vila Cruzeiro, ook wel de ‘bunker’ genoemd.

Na de belegering van Vila Cruzeiro vluchtten honderden bandieten naar het nabijgelegen Complexo do Alemão, een labyrint van sloppenwijken met zo’n 70.000 bewoners. Deze buurt was tevens het hoofdkwartier van Rio’s grootste criminele bende, het Rode Commando. Een omvangrijke operatie, waarbij 2.600 agenten en militairen betrokken waren, maakte gisteren een einde aan het bewind van het Rode Commando in de wijk.

Gedurende de dag kreeg de politie voortdurend tips van buurtbewoners, die doorgaven waar de zogeheten traficantes zich verborgen hielden. Sommige moeders en vaders dwongen hun criminele zonen, vaak minderjarig, zich aan te geven bij de politie, om te voorkomen dat ze tijdens een vuurgevecht zouden worden gedood. Maar een groot aantal van de criminelen is nog spoorloos.

„Het is een spookstad vandaag hier”, zegt Lucía Gabral, inwoner van Complexo do Alemão, via de telefoon. „Niemand durft zich op straat te vertonen. Uit angst voor verdwaalde kogels. Overal loopt politie.” Gabral, een sociaal werkster, zegt de ingreep te verwelkomen. Het wordt tijd dat de overheid haar gezicht weer laat zien in de wijken die zij jaren geleden aan haar lot heeft overgelaten. Gabral hoopt dat er straks ook sociale projecten, op het gebied van bijvoorbeeld onderwijs en gezondheidszorg, in haar wijk zullen worden uitgevoerd.

„Je moet jongeren wel perspectieven kunnen geven”, zegt Gabral. „In een sloppenwijk lijkt het leven van een traficante al snel aantrekkelijk, zeker als je per week net zo veel kan verdienen als je vader, die bijvoorbeeld bij een bakker werkt, in een maand.”

Grote vraag is of de overheid straks genoeg mankracht heeft om deze sloppenwijken te blijven controleren. Sérgio Gabral, de gouverneur van de deelstaat Rio, heeft hulp gevraagd aan het ministerie van Defensie. Het is de bedoeling dat militairen in de betreffende sloppenwijken de orde gaan handhaven, totdat speciaal getrainde bataljons van wijkagenten zijn opgeleid om die taak over te nemen.

Want dat is het probleem in Rio: de politie die normaal gesproken in de wijken werkt, is door en door corrupt. Hoe anders kunnen al die drugs, kalasjnikovs en handgranaten in handen komen van die bendes. De betrokken agenten en de bendes zijn vaak zakenpartners. Dus is er nu sinds anderhalf jaar een aparte opleiding voor de sloppenwijkagenten, zodat ze niet in aanraking kunnen komen met hun corrupte collega’s.

In Vila Cruzeiro zijn de bewoners inmiddels redelijk optimistisch. „Het kan alleen maar beter worden nu de boeven weg zijn”, zegt João, chauffeur van een motortaxi. Voordat de politie binnentrok, reden er dagelijks meer dan vijftig motoren rond, patrouilles van de bende, jongens met automatische wapens op hun ruggen.

Zijn achternaam noemt João liever niet, want „je weet nooit of de boeven ineens terugkeren en weer de baas worden”. Zo ging dat vroeger in Rio de Janeiro: de politie viel een wijk binnen, joeg de aanwezige drugsbende weg, en vertrok na een bezetting van enkele weken weer, waarna de gewapende criminelen terug konden komen.

Maar dit keer zal dat niet gebeuren, zo heeft de burgermeester Eduardo Paes al laten weten. João hoopt dat Paes woord houdt: „Wij hebben behoefte aan vrede.”