De kleuren en de vormen, niet het onderwerp

Slowaakse kranten, met de tekst weggefilterd. Links de krantenfoto's, rechts de daardoor geïnspireerde foto's van Van Hengstum.

Dit stukje tekst is eigenlijk overbodig. Tenminste als je het project van Susan van Hengstum (30) wilt begrijpen. Daarvoor moet je namelijk gewoon kijken. Je hersenen doen de rest. „Die leggen als vanzelf de verbanden – dat vind ik zo interessant.”

Vorig jaar diende ze op uitnodiging van het Fonds BKVB een projectvoorstel in. Als artist in residence wilde ze in Slowakije aan de slag met nieuwsfotografie. Ze vestigde zich afgelopen najaar in Banska Stiavnica (een stad in het midden van Slowakije) en nam iedere dag de bus of de trein naar een andere regio. Bij aankomst kocht ze een lokale krant. Het beeld op de voorpagina werd die dag haar uitgangspunt. In het omliggende gebied maakte ze een foto, als reactie op het journalistieke beeld. „De regel was dat ik visueel zou reageren. Op kleur, of op vorm – niet op het onderwerp. Dat ik geen Slowaaks kan lezen, werkte dus alleen maar in mijn voordeel.”

Bij een krantenfoto draait het voor 80 tot 90 procent om de context, zegt Van Hengstum. „De kop, het bijschrift, dát bepaalt hoe je een beeld bekijkt. Maar er zijn ook zoveel andere manieren om naar een beeld te kijken. Dat probeer ik te laten zien. Door mijn combinaties komt het aandachtspunt plotseling heel ergens anders te liggen.”

Twee jaar geleden studeerde Susan van Hengstum af aan de Haagse kunstacademie met het project Evidential Value. Ze analyseerde nieuwsfoto’s van conflictsituaties en gebruikte diezelfde journalistieke beeldtaal en symbolen vervolgens in haar eigen fotografie. Foto’s van willekeurige situaties roepen dan ineens associaties op met oorlog. Een jongetje dat met zijn benen onder een hek doorsteekt lijkt iemand in gevangenschap, terwijl hij in werkelijkheid zijn bal vanachter dat hek vandaan probeert te vissen.

Ook in dat project speelt Van Hengstum met de context van beelden, en de manier waarop je naar beelden kijkt. Welke associaties heb je als kijker? Welke verbindingen leggen je hersenen? En wat zie je eigenlijk?

„Bepaalde symboliek zit zo in je hoofd vergrendeld, dat je daardoor dat wat je ziet automatisch matcht met dat wat je al kent. Op die manier interpreteer je beeld. En dat proces blijkt dus ook heel goed te voorspellen. Want ik geef geen context en toch interpreteert iedereen die foto op dezelfde manier.”

„Als fotograaf vind ik het interessant om te anticiperen op de manier waarop iemand een beeld zal bekijken. Daar probeer ik steeds op in te spelen. Bij mijn afstudeerproject deed ik dat door gebruik te maken van bepaalde beeldtaal en symboliek. In dit project doe ik dat door gebruik te maken van hoe onze hersenen visueel gelijke dingen aan elkaar koppelen. Door de combinatie van twee beelden haal je de aandacht van het onderwerp weg.

„In mijn werk gaat het altijd over het interpretatieproces; hoe dat werkt. Bij dit project zie je het beeld eigenlijk voor je ogen veranderen.”

It’s All Eyes is te bekijken op www.susanvanhengstum.com