De commissaris is cultureel erfgoed

Tatort hoort bij Duitsland, al veertig lang. Gisteravond werd het jubileum gevierd met een geslaagde aflevering van de krimi-serie. „Zonder Tatort is mijn week niet compleet.”

Götz George als commissaris Horst Schimanski. WDR Fernsehen TATORT, "Schimanskis Waffe", Regie Hans Noever, am Mittwoch (01.12.10) um 23:00 Uhr. Thanner (Eberhard Feik) ist das Opfer einer Verfolgungsjagd geworden. Schimanski (Götz George, links) fragt sich, ob sein Freund und Kollege überleben wird. © WDR/Karl-Heinz Vogelmann, honorarfrei - Verwendung gemäß der AGB im engen inhaltlichen, redaktionellen Zusammenhang mit genannter WDR-Sendung bei Nennung "Bild: WDR/Karl-Heinz Vogelmann" (S2). WDR-Pressestelle/Fotoredaktion, Köln, Tel: 0221/220 -2408 oder -4405, Fax: -8471, fotoredaktion@wdr.de WDR/Karl-Heinz Vogelmann

Gisteravond eindelijk weer eens een goede Tatort gezien. Met Ulrich Tukur als onderzoekscommissaris; een rol die hem op het lijf geschreven is. Tukur is bekend geworden als de intens gemene Stasi-officier in Das Leben der Anderen. Net als in deze beroemd geworden Duitse speelfilm speelt Tukur (53) zijn rol in Tatort onderkoeld en met weinig theatraal effect. Wie einst Lilly, de aflevering van gisteren, was een waardig jubileumgeschenk aan de kijkers.

Tatort bestaat precies veertig jaar. Letterlijk betekent dit woord ‘plaats van het misdrijf’, ofwel plaats delict. Tatort is de langst lopende en meest geliefde Duitse krimiserie. De wekelijkse uitzendingen zijn onvervreemdbaar gaan horen tot het culturele erfgoed van de Bondsrepubliek. Ook na veertig jaar lopen de kijkcijfers ervan tot in de miljoenen: met 7,8 miljoen kijkers is Tatort de best bekeken Duitse serie.

Tatort is oer-Duitse cult geworden. De tv-krimi’s hebben, zoals Ulrich Tukur vorige week in een interview in weekblad Der Spiegel zei, „rotzooi maar ook steeds weer pareltjes voortgebracht, die zo goed waren dat je ze zo in de bioscoop zou kunnen laten zien”.

Tatort kan verslavend zijn. Er zijn talrijke Duitsers die er voor thuisblijven. Het glasheldere concept is altijd hetzelfde gebleven, met een politiecommissaris in het middelpunt die lastige zaken moet oplossen – doorgaans moordzaken. De verhalen moeten „realistisch, voorstelbaar en liefst actueel” zijn, zoals (mede-) bedenker Günter Rohrbach, televisie- en filmproducent, ooit zei.

Tatort moest het antwoord zijn van de ene Duitse publieke zender – de ARD – op de concurrerende Der Kommissar van de andere publieke zender, de ZDF. De ARD schoot in de roos: veertig jaar na Taxi nach Leipzig, de eerste aflevering van Tatort op 29 november 1970, is de serie in het Duitse televisiebestel niet meer weg te denken. Ze heeft belangrijke navolgers voortgebracht, zoals de ooit eveneens zeer succesvolle krimi-serie Derrick, met lange tijd Horst Tappert in de hoofdrol; de man met de licht uitpuilende ogen. Maar Derrick, met de zeer herkenbare begintune, heeft niet zo lang gelopen als Tatort.

„Zonder Tatort is mijn week niet compleet”, zegt mijn buurman en hij wrijft zich vergenoegd in de handen. Zijn voorpret voor de volgende aflevering is alweer groot. Ulrich Tukur beviel hem uitstekend. De aflevering van gisteravond vond hij prachtig, „hoewel een beetje overladen met al die door elkaar lopende zaken en dan ook nog een commissaris met een hersentumor”. Maar een aflevering van Tatort moet gecompliceerd zijn; daar houden de Duitsers van. Hoe moeilijker, hoe beter.

Het eigenlijke succes van Tatort is te danken aan de Berlijnse programmamaker Gunther Witte (75). Naar eigen zeggen „regionaliseerde” hij de krimiserie. Tatort wordt gemaakt in opdracht van diverse Duitse, Oostenrijkse en tot een paar jaar geleden Zwitserse regionale omroepen.

Alleen dankzij ‘couleur locale’ en een steeds wisselende bezetting kan Tatort overleven en zich voortdurend vernieuwen. De aflevering van gisteravond speelt in Wiesbaden. Ulrich Tukur had nooit eerder in Tatort gespeeld; hij debuteerde in de serie als tv-commissaris Felix Murot en is van plan om ook volgend jaar nog een aflevering te doen, „maar daar blijft het waarschijnlijk bij”.

Tatort-afleveringen als die met Tukur kunnen alleen glanzen doordat de kijkers ze onvermijdelijk afzetten tegen delen die als minder succesvol worden ervaren. Menig aflevering is de afgelopen veertig jaar geflopt, meestal door toedoen van de hoofdpersoon. In dit soort gevallen kan Tatort een kwelling zijn, vol houterige dialogen, onwaarschijnlijke plots en – zoals Ulrich Tukur het zegt – „theatraal getrokken pistolen en een cameravoering die van Stuttgart absoluut Chicago wil maken”.

Zulke uitzendingen hebben ertoe bijgedragen dat de serie het land verdeeld houdt: er zijn Tatort-fans en er zijn Tatort-haters, die het nog geen minuut voor de televisie uithouden als het bekende begindeuntje van een nieuwe aflevering klinkt.

Algemeen erkende mislukkingen in hun rol als commissaris waren Horst Bollmann en Maximilian Brückner. Maar tegenover hun falen staan de glansrollen van – in de eerste plaats – Götz George (de onvergetelijke commissaris Horst Schimanski in Duisburg), de mooie Maria Furtwängler, die nog steeds te zien is als politiecommissaris Charlotte Lindholm in Hannover, en Axel Prahl, die met grote grimmigheid sinds bijna twintig afleveringen als commissaris Frank Thiel in Münster optreedt. Prahl is wat populariteit betreft hard op weg om Götz ‘Schimanski’ George naar de kroon te steken.

Tatort is volgens de Duitse schrijver Hans Magnus Enzensberger „een combinatie van aardrijkskunde, etnologie en alledaagse geschiedenis van de republiek”. Er zijn al 781 afleveringen verschenen en een eind is niet in zicht. Sterker nog: de makers zijn er vast van overtuigd dat de vijftigste verjaardag ook wordt gehaald. In meer dan zestig landen wordt de krimi inmiddels uitgezonden, een weergaloos Duits televisiesucces. Tatort verschaft de ARD legitimatie en bestaansrecht. Zonder Tatort zou deze publieke zender het veel moeilijker hebben. En zonder Tatort zou Duitsland zichzelf niet zijn.