Tumoronderdrukker p53 werkt niet in pas beginnende kankercellen

Longkanker. Op de opname met een scanning elektronenmicroscoop staat een kleine tumor die in een longblaasje groeit. Foto Science Photo Library Lung cancer. Coloured scanning electron micro- graph (SEM) of a small cancerous tumour (blue) filling an alveolus of the human lung. Alveoli are the blind-ended air sacs which make up the lungs. Here, the individual cancer cells are coated with microscopic, hair-like structures known as microvilli. A number of cancer cells can also be seen separated from the main tumour. The most common cause of lung cancer is cigarette smoking. Magnification: x300 at 6x7cm size. Science Photo Library

P53 is het beroemdste kankergroei-onderdrukkende eiwit. Waar p53 zijn regelend werk doet, kunnen kankercellen zich niet delen en kan geen kanker groeien, was het idee. Dat klopt niet. P53 gaat pas aan het werk als de tumor al groeit.

Twee Amerikaanse onderzoeksteams ontdekten de trage start van p53. De ontdekking komt als een verrassing en nuanceert het beeld dat totnogtoe van dit kankeronderdrukkende eiwit bestond. De vondst is niet direct belangrijk voor de behandeling van kankerpatiënten, omdat vrijwel alle kankers pas ontdekt worden als de tumorcellen al jaren delen en p53 al lang actief is. Vaak is de bescherming van p53 in die kankercellen al weggevallen door mutaties in het p53-gen (Nature, 25 november).

Bij ongeveer de helft van alle kankers die worden ontdekt is het p53-eiwit afwezig of onwerkzaam. P53 is de bekendste natuurlijke remmer van tumorgroei. Reparatie van de weggevallen rem, bijvoorbeeld met het kankermedicijn tamoxifen, is dan ook een aantrekkelijke behandeloptie voor deze vormen van kanker.

Het klassieke beeld is dat p53 in gezonde cellen niet actief is. Dat verandert als in de cel schade ontstaat waardoor deze ongepland zou gaan delen. P53 probeert dan eerst de schade te reparen. Als dat niet lukt, zorgt hij ervoor dat de cel zichzelf vernietigt. Maar de activering van p53 komt dus pas op gang als er al enige tijd sprake is van ongewenste delingsactiviteit.

Achteraf gezien is het niet zo vreemd dat p53 even wacht met het onderdrukken van de celdeling, schrijft Anton Berns, wetenschappelijk directeur van het Nederlands Kankerinstituut, in een commentaar in Nature. Als p53 te snel in actie komt, zou het ook normale delingsprocessen, ter vervanging van beschadigde cellen, kunnen belemmeren. De consequentie is dat als tumoren met p53 worden bestreden, er altijd wat cellen in een vroeg kankerstadium zullen overblijven. In elk geval is duidelijk dat verder onderzoek nodig is naar de factoren die de activiteit van p53 in alle stadia van de tumorvorming beïnvloeden.

Huup Dassen