Quasar produceert langste stroom van geladen deeltjes in het heelal

Een bijna anderhalf miljoen lichtjaar lange deeltjesbundel, weggeschoten uit een quasar op 2,5 miljard lichtjaar van de aarde. Foto Höçük/Barthel/RUG

Een quasar op 2,5 miljard lichtjaar van de aarde stoot zo krachtig geladen deeltjes uit dat dat de langste materiestroom in het heelal oplevert. De stroom eindigt in een gaswolk, op een afstand van bijna anderhalf miljoen lichtjaar van de quasar. De deeltjesbundel is ongeveer vijftien maal zo lang als de diameter van ons melkwegstelsel, ontdekten sterrenkundigen van het Kapteyninstituut in Groningen (Astronomy & Astrophysics, november/december).

De bronquasar, 4C34.47 geheten, is de extreem heldere kern van een ver melkwegstelsel. Deeltjesbundels uit quasars en andere actieve sterrenstelsels ontstaan rond een superzwaar zwart gat. Zo’n gat wordt omringd door een snel roterende schijf van binnenvallend materiaal. Aan de polen is het magnetische veld zo intens dat elektrisch geladen deeltjes er enorm worden versneld en in de vorm van nauwe bundels weggeschoten. Pas op heel grote afstand is de snelheid van de deeltjes zo sterk verminderd dat ze uiteen gaan drijven. Bij sommige sterrenstelsels kunnen zulke deeltjesbundels tot het ontstaan van nieuwe sterren leiden, maar hoe dit alles precies in zijn werk gaat is nog onbekend.

Quasar 4C34.47 is al bekend sinds de jaren zeventig, maar de deeltjesbundel kwam pas aan het licht toen de quasar gedetailleerd werd bestudeerd met de Very Large Array in New Mexico (VS). Dat is een grotere broer van de grote radiotelescoop die in Westerbork staat. Sommige waarnemingen waren al verricht in het midden van de jaren tachtig, maar nog niet in detail uitgewerkt. Dat is nu gedaan door Seyit Höçük en Peter Barthel.

De ‘radiofoto’ laat zien dat zich ook aan de tegenovergestelde kant van de quasar een grote gaswolk bevindt. Hij is wat compacter dan de andere wolk en staat ook wat verder van de quasar af. Ook deze wolk is het eindpunt van een lange materiestroom uit de quasar, maar die is te zwak om te kunnen zien. Dat komt doordat hij schuin, onder een hoek van ongeveer 55 graden, van ons af beweegt, zo hebben de astronomen berekend. De bundel die wel zichtbaar is, beweegt onder precies dezelfde hoek naar ons toe.

George Beekman