Eén wees is tien dode chimps

De grootste chimpanseepopulatie in Afrika wordt zwaar bejaagd, zag Cleve Hicks tijdens zijn promotieonderzoek. Sander Voormolen

Beschilderde chimpanseeschedels, aangetroffen in Buta

Kathe, een drie jaar oude chimp, zat vastgebonden op een binnenplaats bij een familie in het stadje Likati in het noorden van Congo. Het dier was zo strak aangelijnd dat ze nauwelijks kon gaan liggen. Haar boventanden en hoektanden waren met een heet mes weggesneden om bijten te voorkomen.

Kathe was een van de weesaapjes die de Amerikaanse primatoloog Cleve Hicks (38) redde van een wisse dood als soepvlees. Met veel moeite kon hij de eigenaar overtuigen het dier af te geven. Op de motor over een oncomfortabel hobbelig parcours langs een oude spoorlijn bracht hij het dier eerst naar de stad Aketi, honderd kilometer zuidelijker. Een jaar lang leefde Kathe in een geïmproviseerde opvang bij een Amerikaanse studente en haar vriend in Aketi, om uiteindelijk met vier andere weesaapjes per missionarisvliegtuig te worden overgebracht naar haar eindbestemming: een opvangcentrum in Lwiro in Oost-Congo.

Weesaapjes zijn de ‘bijvangst’ van de jacht op chimpansees voor bushmeat. In een uitgestrekt gebied ten zuiden van de Uele-rivier kwam Hicks in 18 maanden tijd 42 weesjes tegen. Alarmerend veel, vindt de bioloog. “De bekende primatoloog Jane Goodall heeft eens geschat dat er voor elke wees tien chimpansees zijn gestorven”, zegt Hicks. “Sowieso is de moeder van het jong slachtoffer geworden, maar meestal ook andere chimps van de groep die probeerden het jong te verdedigen. En natuurlijk zijn er ook gevallen waarbij het jong zelf om het leven komt.”

De Amerikaanse bioloog promoveerde eerder deze maand aan de Universiteit van Amsterdam op zijn onderzoek in Congo. In het laatste hoofdstuk van zijn proefschrift, dat eerder dit jaar gepubliceerd is als artikel in het gratis toegankelijke wetenschappelijke tijdschrift African Primates, beschrijft hij in detail hoe een van de grootste populaties wilde chimpansees ten prooi dreigt te vallen aan illegale jacht.

Hicks doorkruiste een gebied van 35.000 vierkante kilometer. Behalve wezen trof Hicks ook 34 karkassen van chimpansees aan, meestal in de vorm van gerookt vlees. Hij vermoedt dat hij in het enorme gebied slechts een fractie heeft gezien van het werkelijke aantal wezen en geslachte apen.

Wat is de oorzaak van het bushmeatprobleem?

Hicks: “Volgens de lokale bevolking is de handel in bushmeat een recent fenomeen, opgekomen na de val van het regime van dictator Mobutu in 1997. Ik denk dat het samenhangt met de infiltratie van goud- en diamantzoekers in het gebied. Ze komen uit de grote stad. Door de burgeroorlog hebben zij hun baan verloren. Ze zijn arm en hebben maar één doel: geld verdienen. Het zijn mensen zonder scrupules. Een van de diamantopkopers in Buta noemt zichzelf bijvoorbeeld Le Juif Noir, de zwarte jood.”

Werd er niet altijd op chimpansees gejaagd in dit gebied?

“Ik denk het niet. Bij sommige lokale bevolkingsgroepen was het eten van chimpanseevlees altijd taboe. Vrouwen van de Azande en Babenza eten het niet omdat zij bang zijn dat zij dan kinderen zullen krijgen met grote oren, net als de chimpansees. De Barisi, een volk van vissers, beschouwen zichzelf als afstammelingen van de chimpansees en hebben daarom groot respect voor deze dieren. Ze zien de verwantschap zonder ooit van Darwin gehoord te hebben!

“Maar de taboes verwateren, onder meer door de populariteit van een nieuwe christelijke sekte, het Branhamisme, gesticht door de Amerikaanse profeet William Branham. Congolese volgelingen vinden dat zij alle bewegende schepselen mogen opeten.”

Chimpansees zijn toch beschermde dieren volgens de Congolese wet?

“In de praktijk trekt men zich daar niets van aan. Hoewel het officieel verboden is in Congo chimpansees te doden, laat staan erin te handelen, wordt chimpanseevlees openlijk verkocht op markten in steden als Buta en Aketi. Op de markt in Aketi kost een groot stuk chimpanseevlees 1.500 tot 2.000 Congolese frank. Dat is iets meer dan 1 euro. Voor een kleine kip, met minder vlees, moet bijna twee keer zoveel worden betaald.

“Chimpanseevlees is een populair ingrediënt van soep in Buta en Aketi. Gemalen beenderen van de dieren worden gebruikt in de traditionele geneeskunde. Het poeder zou snijwonden genezen en baby’s sterker maken.

“De stropers jagen op groepen chimpansees met hulp van honden. Die jagen de apen in de bomen, waarna ze makkelijk te schieten zijn met jachtgeweren of kruisbogen met gifpijlen. Een andere veelgebruikte methode is dat jagers met kruisbogen gecamoufleerd een groep foeragerende apen besluipen, en die dan een voor een met gifpijlen uit boom schieten. Meestal ontdekken de chimpansees de belager pas nadat er diverse apen gedood zijn.

“De chimpansees zijn in de praktijk vogelvrij. Twee handelaren die ik sprak konden ‘vergunningen’ overleggen, waarin stond dat zij gerechtigd waren de chimpanseejongen te verhandelen. Deze papieren waren afgegeven door lokale autoriteiten, compleet met stempels, maar het is volkomen illegaal.”

Uit uw onderzoek blijkt echter ook dat er ondanks de jacht nog heel veel chimpansees in het bos leven.

“In het stadje Buta trof ik chimpanseeschedels aan en er werden stukken gerookt apenvlees en chimpanseeweesjes te koop aangeboden. Er werd hier dus zeker intensief op wild gejaagd in het bos. Maar tot op 12 kilometer van Buta zag ik nog steeds verse chimpanseenesten in het bos.

“En dat bleek vrijwel overal in het hele gebied het geval. Er zitten nog flinke aantallen chimpansees in het bos, ik schat zo’n 35.000 tot 65.000 in de hele regio. Het is een van de grootste wilde chimpanseepopulaties ter wereld. In Afrika leven naar schatting nog zo’n 200.000 chimpansees in het wild. De helft daarvan leeft in het noorden van Congo.

“We zijn getuige van het begin van een massaslachting onder de grootste wilde chimpanseepopulatie op deze planeet. Oorzaak is voornamelijk de jacht. De lokale bevolking heeft duizenden jaren met de chimpansees samengeleefd zonder dat het problemen gaf. We moeten voorkomen dat deze traditie verloren gaat.”

De levendige handel in chimpanseevlees heeft het onderwerp van Hicks’ promotieonderzoek in een heel ander spoor geduwd. Hij begon met een inventariserend veldonderzoek naar chimpansees bij het stadje Bili ten noorden van de Uelerivier. De natuur was ongerept in dit dunbevolkte gebied en Hicks wilde het gedrag van de wilde chimpansees in kaart brengen (zie ook NRC Handelsblad, 25 augustus 2007). Maar er braken onlusten uit, waardoor Hicks genoodzaakt was zijn werkterrein naar de zuidelijke oever van de Uelerivier te verleggen.

De anarchie rond Bili doet Hicks het ergste vrezen. Van de lokale hoofdman vernam hij dat er zeker drieduizend goudzoekers het gebied waren binnengedrongen. In 2004 en 2005 trof Hicks nog geen chimpanseewezen of bushmeat van chimpansees aan. “Ik weet niet hoe de situatie er nu is, maar er zijn recente berichten van mensen die er chimpanseeweesjes hebben gezien.”

U keert binnenkort terug naar Congo, wat gaat u doen?

“Ik wil weer naar Bili, om te voorkomen dat ook in dit relatief ongerepte gebied op chimpansees gaat worden gejaagd. Ik heb al wat van mijn Congolese veldassistenten op pad gestuurd om de actuele situatie te inventariseren. Ze moeten echter in de dorpen blijven. Het bos is op dit moment te gevaarlijk, want in het gebied rond Bili zijn rebellen van het Leger van de Heer gesignaleerd.

“Samen met het Amerikaanse echtpaar John en Terese Hart wil ik proberen een beschermingsprogramma voor de chimpansees op te zetten. John Hart heeft eerder met succes een eind weten te maken aan de handel in bushmeat van bonobo’s in de Maniema-provincie ten zuiden van de Congorivier.

“Op de markten in de stad Kindu arriveerden tot vorig jaar gemiddeld negen bonobo’s per maand, maar nadat Hart de gouverneur had overgehaald de wet te handhaven wordt er bijna geen bonobovlees meer verhandeld en is ook het doden van de dieren in het bos nagenoeg gestopt. Ook in Bili hebben we parkwachters of ecoguards nodig. Er zijn niet veel wegen in het gebied, je zou alleen die hoeven te controleren.”

Is het nog niet te laat?

“Ik wil tot iedere prijs voorkomen dat het met de chimpansee eindigt zoals met de orang-oetan in Indonesië. Door de aanleg van palmolieplantages is deze mensaap ernstig bedreigd. Van de miljoenen wilde orang-oetans die Indonesië ooit telde zijn er nog maar dertigduizend over. In Afrika staat hetzelfde te gebeuren met de chimpansee. Het aantal wilde chimpansees in Afrika is in de laatste eeuw al afgenomen van een miljoen tot 200.000 dieren.

“We verliezen de chimps in een hoog tempo. Je kunt de rekensom maken: 42 weesjes in anderhalf jaar, dan zijn er in die tijd ten minste 450 chimpansees afgeslacht, alleen al in ons studiegebied. De situatie voor chimpansees in West-Afrika is nog ernstiger. Ik schat de huidige achteruitgang in heel Afrika op 4.000 tot 5.000 chimpansees per jaar. Als we niets doen is de chimpansee in het wild binnen een eeuw uitgestorven.”