Wie is die 'volksmond' die al die bijnamen verzint?

‘De paal van Bernhard’ in Wageningen , ‘Het strijkijzer’ in Den Haag en ‘De zwaan’ in Rotterdam. Het zijn bijnamen van een standbeeld, gebouw en brug, mailt Just van der Hoeven uit Amsterdam, die ontstaan zijn in de volksmond. Maar, vraagt hij, „welke mond is die volksmond”? Ofwel wie verzint die namen?

Moeilijk te achterhalen, zegt lexicograaf Rob Tempelaars van het Instituut voor Nederlandse Lexicologie. Hij verzamelt en beschrijft bijnamen als hobby. „Je ziet dat gebouwen vaak een bijnaam krijgen als ze een opvallende vorm hebben”, zegt hij. „De vorm doet ergens aan denken, bijvoorbeeld aan een strijkijzer, en de naam is geboren.”

Sommige van die namen zijn duidelijk verzonnen om op de lachspieren te werken. Of als kritiek. Of allebei tegelijk. Tempelaars noemt de woordspelerige naam ‘Tramtanic’ voor de Haagse tramtunnel. Die liep voor oplevering vol met water en kostte ook nog eens 87 miljoen euro meer dan begroot.

Maar aanwijzen wie de eerste was die bijvoorbeeld de Erasmusbrug in Rotterdam ‘ Zwaan’ noemde, lukt niet. „Het is in ieder geval zelden de architect zelf”, zegt Tempelaars. Zoiets ontstaat vaak spontaan. Klopt, zeggen ze bij architectenbureau UNStudio waar de mensen zitten die de Erasmusbrug hebben ontworpen. Als architect moet je dat niet zelf verzinnen en verspreiden: „Het is juist een manier voor ons om te weten dat een project is omarmd door omwonenden, zelfs als de bijnaam een negatieve connotatie heeft.” Bewoners zeggen daarmee: dat gekke gebouw is wel óns gekke gebouw.

Maar wie verzint die bijnamen dan wel? Het architectenbureau en de lexicograaf vermoeden dat het columnisten, journalisten, politici of bloggers zijn. Mensen die een groot bereik hebben. Tempelaars weet dat de bijnaam ‘Rode Duivels’ voor het Belgisch nationaal elftal is terug te voeren op een Vlaamse journalist die de bijnaam verzon in 1903, „vanwege hun toen fors aanvallende spel en rode tenue”.

En de bijnaam ‘Parende Schildpadden’ voor het Sydney Opera House in Australië komt van een stel Australische studenten, weet NRC-redacteur architectuur Bernard Hulsman. Die publiceerden een cartoon van parende schildpadden in de krant bij de opening van het gebouw in 1973.

Nu hij erover nadenkt, zegt Hulsman, het kan zijn dat hij zelf ook verantwoordelijk is voor een bijnaam. Bij de oplevering van het ING-hoofdkantoor langs de A10 in Amsterdam schreef hij in de krant over de gelijkenis tussen het gebouw en een kruimeldief. En de naam was geboren.

Hanina Ajarai