Wees jezelf, maar zonder witte sokken

Wat voor mensbeeld spreekt er uit de vele levensgidsen die de laatste tijd verschijnen? Het scheelt weinig of Maartje Somers verdrinkt in alle tips.

Foto's Shutterstock

Hoe ging het ook alweer. Je werd geboren, je was een jongetje, en later werd je een man. Of je was een meisje, en dan werd je een vrouw. Toen je nog klein was, deed je je mondje open en dan stopte je moeder er eten in. Wat je weten moest leerde je van je ouders, van dominee en leraar.

Maar nu, nu weten we het allemaal niet meer. Papa en mama zijn gescheiden, wie gaat er nog naar de kerk, en leraren zijn te overbelast om je iets bij te brengen. God nog gebod geeft ons nog richting, maar we zijn er inmiddels allemaal achter dat vrijheid geen blijheid brengt. Alles mag, maar het is goed als er ook wat moet. Maar als er iets moet, hoé moet het dan?

Enter het handboek, de gids voor het moderne leven. Een hele stapel ervan belandde de afgelopen maanden op de redactiebureaus. Die timing is niet toevallig. Eerbiedwaardige types vol autoriteit, zoals Sinterklaas en de Kerstman, gaan die handboeken vol regels de komende weken bij velen van u afleveren. En u gaat die regels opvolgen. Vrijwillig, want dan wordt u een gelukkiger mens.

Terwijl de moderne burger, weten sociologen en cultuurfilosofen, steeds minder gezagsgetrouw is en steeds meer moeite heeft met autoriteit, is diezelfde burger klaarblijkelijk een dolende ziel zonder leidraad of houvast. En dus is er een markt voor levensgidsen, mits onder het veilige sausje van ironie. Vandaar het vlot geschreven Handboek voor de Moderne Man (voor mannen), van Wim de Jong, Christian Knijff en Henrico Prins, en het zo mogelijk nog vlottere Wat wil de Man (voor vrouwen), van Mirjam van den Broeke en Femmetje de Wind. Vandaar de serieuzere gidsen Echt eten van Michael Pollan en Het Grote Etiquette Boek – hoe het eigenlijk hoort in de 21ste eeuw van Beatrijs Ritsema, en het Handboek Liefde & Lust, survivalgids voor de vrouw van nu van Nathalie Driessen.

Na lezing van zo’n stapel is maar één conclusie mogelijk. Beperk u tot één handboek. Want de complexiteit van het moderne leven zoals dat uit deze stapel oprijst liegt er niet om. Het boek van Ritsema, vol vragen van lezers van haar etiquetterubriek in Trouw, biedt een vermakelijke, maar ontluisterende blik op wat je gerust een mijnenveld kunt noemen. Maar de andere boeken doen hiervoor niet onder. Men schippert zich een weg tussen talloze verborgen codes (‘geen sportschoenen, wel sneakers’), klassieke voorschriften (‘het bedankbriefje is de hoeksteen van de etiquette en alleen wanneer u in coma ligt, valt er onderuit te komen’) en nieuwe inzichten (Als uw man internetpoker speelt is dat minder erg dan wanneer hij aan internetporno is verslaafd). Men probeert zich niet te ergeren aan andermans lawaai en vieze gewoontes en men moet zich te weer stellen tegen onvoorstelbare botheid. Er bestaan werkelijk lieden die hun ex benzinekosten in rekening brengen als ze haar naar het ziekenhuis hebben gebracht. Of mensen die tegen de moeder van een verongelukte dochter zeggen dat die dochter toch zelf meewilde ,op de reis die haar fataal werd.

Volgens eetschrijver Michael Pollan is het al ingewikkeld verstandig te kiezen in een supermarkt. Laat staan in de liefde. De dames De Wind en Van den Broeke schrijven bedroefd dat de ‘ik heb overal recht op-generatie zich niet meer kan binden,’ omdat er in de samenleving van vrije seks en vrij ondernemerschap altijd iets beters op kan doemen. ‘Ja, een huwelijk in stand houden vergt hard werken, het lijkt wel een baantje in de zoutmijnen,’ verzucht Beatrijs Ritsema.

De lezer valt ten prooi aan zelfmedelijden. Gelukkig treft hij, net als hij dreigt te verzuipen in een zee van praktische tips, in alle gidsen ook geruststelling. Er staat veel in wat hij al weet, veel wat hij al doet, en heel erg veel wat vanzelf spreekt. Eet niet te veel. Zeur niet. Wees duidelijk. Volg deze regels, maar gedraag je niet als een robot. Wees jezelf, maar witte sokken kunnen niet. En natuurlijk die paradoxale uitsmijter: zondig af en toe tegen de regels.

Maar zo zijn we aan het einde niet verder dan aan het begin. En al weten we nu wat we moeten doen, we weten nog niet hoe we dat zouden moeten weten. Vandaar dat Joep Dohmen, de filosoof van de levenskunst, het anders aanpakt. In zijn Brief aan een middelmatige man stelt hij zich de vraag hoe het innerlijk kompas van de moderne mens eruit zou kunnen zien. Hoe kunnen we onze eigen gids zijn?

Zijn analyse kan hier onmogelijk recht gedaan worden, maar verschilt niet wezenlijk van die in de handboeken. De moderne burger wordt geacht het beste uit zichzelf te halen, terwijl de eisen die er aan hem gesteld worden juist steeds wisselen. Hij heeft veel meer keuze, maar loopt ook meer risico. Hij moet het allemaal zelf uitzoeken. Door wie moet hij zich laten raden? Welke behoeften moet hij bevredigen en welke niet? Met wie kan hij zich verbinden?

Veel te kort samengevat ziet Dohmen persoonlijke groei als een economische metafoor; doel van het zelf kan nooit alleen een beter, voller zelf zijn. Een zinvol leven ontstaat alleen uit belangeloze, niet-calculerende betrekkingen met anderen. Uit aandacht, liefde, uit zorg. Zelfverwerkelijking via de ander.

Hiermee toont Dohmen niet alleen een van de paradoxen van het leven, maar ook de paradox van iedere levensgids. Het leven is maakbaar, mits je dit boek aanschaft en daarin leest dat je jezelf moet zijn omdat het leven nu eenmaal niet maakbaar is.

Zo bezien is de aanschaf van een levensgids misschien wel de ultieme narcistische daad. Tenzij u die gids vervolgens aan een ander cadeau doet – uit warmte, liefde, en aandacht.

Joep Dohmen: Brief aan een middelmatige man. Pleidooi voor een nieuwe publieke moraal. Ambo. € 19,95. Wim de Jong, Christian Knijff & Henrico Prins: Handboek voor de moderne Man. Podium, 447 blz. € 25,-. Nathalie Driessen: Handboek liefde & lust. Boekerij, 240 blz. € 17,95. Beatrijs Ritsema: Het grote Etiquette Boek. Meulenhoff, 462 blz. € 29,95. Michael Pollan: Echt eten, een handleiding. De Arbeiderspers, 164 blz. € 10,-. Mirjam van den Broeke en Femmetje de Wind: Wat wil de man? Dating- en relatiehandboek voor de vrouw. Prometheus, 397 blz. € 19,95.