Van bevergeil tot kreeftenschaal

Schrijver Tim Parks krijgt pijn bij stilzitten. Collega Siri Hustvedt heeft last van bevingen. Wat u daar ook aan wilt doen, aldus Atte Jongstra, hoed u voor de alternatieve geneeskunde.

Acupunctuur met moxa oftewel smeulend bijvoetkruid. Foto AFP A patient undergoes an acupuncture fire treatment at the Anhui traditional Chinese medicine college No. 2 hospital, in Hefei, central China's Anhui province, 20 May 2006. China has launched a working group to supervise and coordinate a study on the efficiency of traditional Chinese medicine to help prevent or control human cases of bird flu. CHINA OUT GETTY OUT AFP PHOTO AFP

Tim Parks: Leer ons stil te zitten. Een scepticus zoekt zin en gezondheid. Vertaald door Ludy Pol, Arbeiderspers, 316 blz. € 18,50

Simon Singh en Edzard Ernst: Bekocht of behandeld? De feiten over alternatieve geneeswijzen. Vertaald door Mea Flothuis en David Orthel, Arbeiderspers, 392 blz. € 25,-

Siri Hustvedt: Een geschiedenis van mijn zenuwen. Vertaald door Ineke Lenting, De Bezige Bij, 235 blz. € 19,50.

Leer ons stil te zitten heet het nieuwe (essay)boek van de Britse romanschrijver Tim Parks. Het is de geschiedenis van hoe hij een onverklaarbare pijn in het onderlijf wist te overwinnen na een queeste langs alternatieve paden.

Al werken sommigen staande (Parks noemt Günter Grass), stilzitten is de gewoonlijke positie voor schrijvers en geleerden. ‘Letterzwoegers’, zoals Willem Bilderdijk hen in 1807 noemde, in zijn grootse, medische, autobiografische gedicht ‘De ziekte der geleerden’. Wat je volgens Bilderdijk al niet van stilzitten kunt krijgen! Kwijning. Afgebroken stem, uitgebleekt gelaat. Stokkend bloed. Kramp-en zinkingpijn (die nimmer rustdag vieren). Wrevelziek gemoed. Bederf van vocht, verstramd hart. ‘De muskel wordt tot pees, de pees wordt kraakbeen, been.’ Folterend wee. Verstijfde ruggengraat. Door klacht verwrongen mond, nalatige maag, samengeschroefd gedarmte met aansluitend een heuse windenorkaan. Zachtjes uitgedrukt: stilzitten is niet goed voor de gezondheid. Heel gek.

Tim Parks zou volgens zijn eerste analyses zijn pijnlijke onderlijf hebben gekregen door juist stil te zitten. Op het omslag van Leer ons stil te zitten zien we een stilzitter, misschien wel een patiënt die aan de ziekte der geleerden lijdt, maar de indruk wordt gewekt dat het een voorbeeldman is, iemand die op zijn krent kan zitten zonder daar grootscheeps lijden aan over te houden. Dat roept vragen op.

In zijn aangenaam geïllustreerde boek vertelt Parks uitgebreid en geestig hoe hij bij de reguliere geneeskunde zoekt naar verlichting van zijn problemen. Nachtwateren tot en met impotentie, en dan dus die pijn. Men vindt niet wat het is, men weet het niet. Wat moet je dan anders doen dan elders je heil zoeken?

Rechtlijnig

Het is de vraag of dat zin heeft. Simon Singh en Edzard Ernst zien er in hun Bekocht of behandeld? De feiten over alternatieve geneeswijzen verbijsterend weinig in. Singh en Ernst zijn niet de eersten de besten. Singh is een gerespecteerd onderzoeksjournalist, de laatste heeft het van homeopaat gebracht tot de eerste hoogleraar ter wereld op het gebied van de alternatieve geneeskunde. Ze hebben een bijzonder rechtlijnig boek geschreven, waaruit maar één ding blijkt: iets beters dan de reguliere geneeskunde hebben we niet. En de acupunctuur dan, met die eeuwenoude Chinese traditie? Werkt niet beter dan een placebo. Chiropraktijk, bottenkrakerij?

Vrijwel niks van wat men belooft is waar, en gerommel met nekwervels kan slagaderbreuk opleveren, met bloedproppen die naar schadeplekken schieten.

Het kruidenvrouwtje dan? Kijk uit! Alleen al Sint Janskruid staat veel andere geneesmiddelen vierkant in de weg: de Pil, nieuwe nieren, et cetera. Nu was een van beide auteurs homeopaat, maar hij is dat dus duidelijk niet meer. De verdunningen waarmee homeopathie werkt zijn dusdanig, dat het water zich zelfs geen herinnering kan vormen van de stoffen die het ooit bevatte.

De middelen die Bilderdijk zijn zieke letterzwoegers aanraadt, zouden evenmin genade vinden in de ogen van Singh en Ernst: riekend bevergeil (met krampontlatingskracht), stillende opium, ‘omgekroesde menth’, citroenkruid, het vocht van frisse lindenknoppen dat bezwangerd is met een tint van geestrijke oliedruppels, schelpstof en kreeftenschaal ‘waarin de scherpte zijgt’.

De grondigheid waarmee beide auteurs de hoop op alternatieve genezing de bodem inslaan, is op het rabiate af, maar misschien hangt dat samen met kwakzalverbestrijding. Gezien de cijfers die ze opvoeren in verband met de verkoop van homeopathische geneesmiddelen (een miljardenhandel) is hier misschien inderdaad een krachtig tegengif op zijn plaats.

Niettemin is Bekocht of behandeld? een onderhoudend en op veel plaatsen onthutsend boek.Oorkaarsen mogen dan geen toxinen uit het lichaam verwijderen en energiegenezing door middel van reiki is baarlijk gelul, maar shiatsu-massage, aldus de auteurs, kan ontspannen en aromatherapie (bijvoorbeeld met geraniumdampen) ontstresst voor korte tijd.

Over yoga zijn Singh en Ernst ook positief, en precies dat wordt door Tim Parks diepgaand beoefend. Het belangrijkste is dat hij leert, niet zozeer om stil te zitten maar om af te zien van zijn gewoonte druk te zetten op alles wat hij doet. Zo spant hij zich enorm in om niet met afhangende schrijversschouders maar rechtop te lopen. Pas op het moment dat hij dat niet meer doet kan hij kaarsrecht wandelen. Na verloop van tijd is hij ook eindelijk verlost van pijn. En dan blijkt de titel van zijn boek toch te kloppen: hij beheerst de kunst om stil te zitten zonder de klachten die bij het letterzwoegen horen, want van zwoegen is geen sprake meer.

Paul Auster

Dat laatste stadium heeft de Amerikaanse auteur Siri Hustvedt nog duidelijk niet bereikt. Ze is een internationaal bekende auteur van twee essaysbundels en vier romans, maakt de indruk gelukkig getrouwd te zijn met haar even beroemde collega Paul Auster, twee kindertjes, wat wil je nog meer? Als haar vader op hoge leeftijd overlijdt en zij aan zijn graf een toespraak houdt, krijgt ze echter last van heftige bevingen, die zich daarna steeds regelmatiger gaan herhalen. Wat te doen? Haar Een geschiedenis van mijn zenuwen is er het verslag van. Een aangrijpend boek, maar ondanks zichzelf.

Wie Leer ons stil te zitten van Tim Parks heeft gelezen, ziet hoe Hustvedt gaande de pagina’s precies de verkeerde kant uit werkt. Haar zenuwgeschiedenis is één grote letterzwoegerij. Bijna manisch graaft ze in psychiatrische werken, de hele galerij befaamde zenuwartsen en mogelijke (historische) medepatiënten (Lewis Carroll, Dostojevski, Linnaeus) passeert de revue. Ze werkt met behulp van wetenschappelijke studies alle bekende kwalen af waaraan ze mogelijk zou kunnen lijden (migraine, bipolariteit, spiegelsynesthesie, you name it), maar je ziet haar steeds meer vast komen zitten in haar hoofd.

Dat Siri Hustvedt goed kan schrijven geloof ik meteen. Maar Een geschiedenis van mijn zenuwen is een vrijwel onleesbaar boek. Een hakhout van verwijzingen, opvattingen en theorieën. Dicht gebladerte, je krijgt het er benauwd van. Symptomen, oorzaken… Je zou haar met Bilderdijk willen toeroepen: ‘Steeds dwaalt hy, die, de pijn afzondrend van ‘t ontsteken, / Het eene heelen wil door ‘t andere aan te kweken. / Vergeefs de vlam getracht te dempen onder ‘t stroo!’ Hustvedts geschiedenis is er dan ook eentje zonder uitkomst. Dat hoeft voor de lezer geen bezwaar te zijn, maar men constateert op pagina 235 van dit voortwoekerende patiëntenonderzoeksproza met enig medelijden dat de auteur-hoofdpersoon er erger aan toe is dan op bladzij 1.

Psychiatrie komt niet voor in de lange verketterlijst in Singh en Ernsts Bekocht of behandeld? Ik vermoed ook dat Siri Husvedt niet snel haar toevlucht zal nemen tot O3-therapie of handoplegging. Ze hoeft beslist niet dezelfde paden te belopen als Parks op diens stilzitroute. Maar aan het idee van Bilderdijks ‘krampontlating’, het loslaten, het centrale punt van Tim Parks Leer ons stil te zitten, zou ze wellicht iets hebben. Schaden zal het zeker niet.