Titiaan doet Amsterdam aan

Een monumentaal en teder werk van ‘de beste schilder aller tijden’ wordt in januari in New York geveild. In Amsterdam is het nu even te bekijken.

Sacra Conversazione

Drie medewerkers van Sotheby’s duwen een grote houten kist op rolletjes door de veilingzaal. In de kist zit iets dat Nederland niet heeft: een Titiaan uit zijn topperiode. Vijf dagen is zijn Sacra Conversazione (‘het heilige gesprek’) vanaf vandaag te zien bij Sotheby’s in Amsterdam, daarna gaat het een weekje naar Londen en op 27 januari is de veiling in New York. Verwachte opbrengst: 15 tot 20 miljoen dollar. „Het duurste schilderij dat we hier ooit in Amsterdam gehad hebben”, zegt Sotheby’s directeur Mark Grol. „Van waarschijnlijk de beste schilder aller tijden”, zegt zijn collega Alex Bell van Sotheby’s in Londen in een telefonische toelichting.

Als de kist plat op de grond ligt in de expositiezaal, begint het losdraaien van maar liefst 24 schroeven. Als het deksel eraf gaat, straalt het warme licht van het schilderij je tegemoet. Meteen zie je dat de kleuren veel dieper zijn dan op de foto’s. Het formaat van 127,8 bij 169,7 centimeter is imposanter dan verwacht. Als de drie mannen het schilderij voorzichtig tegen de muur zetten – op een matje tegen het uitglijden – dringt de voorstelling in volle omvang door: wat een liefde tussen Maria en Christus en wat een heerlijk menselijk jongetje heeft Titiaan van Gods Zoon gemaakt!

Sacra Conversazione is door Titiaan rond 1560 geschilderd. Maria houdt Jezus op schoot voor een knielende martelares Sint Catharina van Alexandrië en een staande evangelist Lucas. Titiaan was zeventig jaar oud toen hij het maakte, maar nog altijd de absolute vorst van de Europese schilders. Alle koningen stonden voor zijn werken in de rij, zelfs keizer Philips II liet hij jaren wachten.

Volgens Alex Bell van Sotheby’s is dit werk bijzonder omdat er nog maar heel weinig Titiaans met meerdere figuren in privébezit zijn. Als hoofd van de afdeling oude meesters kent hij het doek inmiddels door en door. „Dit is de beste Titiaan die in twintig jaar op de markt komt. Het is monumentaal en teder tegelijk. Vooral de relatie tussen Madonna, Christus en Catharina. En het schilderij heeft een heerlijke geschiedenis.”

Net als alle andere Titiaans van na 1555 zijn delen door zijn werkplaats in Venetië geschilderd. Bell: „De madonna en kind zijn van heel hoge kwaliteit en ook het landschap en de hemel zijn echt Titaan. Van dichtbij valt de vorm van Madonna’s mouw en omslagdoek bijna helemaal weg, het is haast abstracte kunst. Absoluut geweldig.” Het gordijn rechts vindt hij minder opwindend, en dat geldt ook voor Lucas.

Conservator Friso Lammertse van Boijmans Van Beuningen moest vorige week, toen hij een foto van de Sacra Conversazione bestudeerde, toegeven dat hun Titiaan – de enige in een Nederlandse collectie – echt van een andere klasse is. De Rotterdamse Jongen met hond in een landschap is een laat werk waaraan Titiaan van 1565 tot aan zijn dood in 1576 heeft gewerkt. Wat het voorstelt, weet niemand, maar ook op dit doek heeft Titiaan hier en daar met een schitterend losse toets geschilderd. Hij had daarmee een enorme invloed op de schilders die na hem kwamen. Je ziet waar Rembrandt en hals hun borstelende vrijheid bijna honderd jaar later vandaan halen.

Terwijl de mensen van Sotheby’s een zwart doek opspannen als achtergrond voor de Sacra Conversazione, ga ik op de grond zitten en kijk. De meeste van dit soort voorstellingen met Maria en Jezus en één of meer heiligen zijn statisch. Maar Titaan laat het kind bijna van zijn moeders schoot vallen als het reikt naar het gezicht van Catharina. De nagel van Maria’s linker duim, die een beetje in de zachte billetjes van Jezus knijpt, bestaat uit een paar grijze haaltjes. De blik waarmee ze naar haar kind kijkt is het hoogtepunt van het schilderij.

De Sacra Conversazione heeft een spannend verleden. Het is waarschijnlijk gemaakt voor een met Titiaan bevriende edelman uit Padua in wiens familie het zo’n 200 jaar bleef. De schilder Anthony van Dyck zag het rond 1620 op een van zijn reizen door Italië en maakte in zijn notitieblok een schets van de drie hoofdfiguren. Rond 1795 kocht Sir Richard Wasley het in Venetië van de nazaten van Titiaans vriend. Veel plezier heeft Wasley er niet van gehad, want toen hij het naar Engeland liet varen werd het schip gekaapt door Franse zeerovers. Die verkochten het in Malaga via een tussenpersoon aan Lucien Bonaparte, Napoleons broer, die in Italië woonde.

Bonapartes vermaarde collectie werd na 1815 in Londen geveild. In 1829 duikt de Titiaan op bij Sir John Rae Reid en vanaf 1857 is hij in het bezit van de familie Grenfell uit Buckinghamshire. In 1954 wordt die collectie verkocht en twee jaar later koopt de Zwitserse industrieel Heinz Kisters de Sacra Conversazione bij een New Yorkse kunsthandel. Zijn weduwe laat het nu veilen om voor de rest van Kisters’ collectie in Zwitserland een museum te bouwen.

‘Sacra Conversazione’ t/m 30/11 samen met een selectie van stukken van de veilingen in december en januari in Londen en New York te zien bij Sotheby’s in Amsterdam. Inl: sothebys.com

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

In het artikel Titiaan doet Amsterdam aan (26 november, pagina 2) wordt de koning van Spanje, Philips II, ‘keizer’ genoemd. Anders dan zijn vader Karel V, die keizer was van het Heilige Roomse Rijk, is Philips II nooit keizer geworden.