Hoffelijk,venijnig recalcitrant, Brits

De avontuurlijke levenswandel van de Britse historicus en polemicus Hugh Trevor-Roper leidde tot puike journalistiek en felle vetes, plus karaktermoord op marxistische confrères. En toen kwam die ene misstap...

Hugh Trevor-Roper. Foto Ullstein Bild *15.01.1914-26.01.2003+ Historiker, Grossbritannien mit Buch in seiner Bibliothek - 1954 ullstein bild - ullstein bild

Adam Sisman: Hugh Trevor-Roper. The Biography. Weidenfeld & Nicolson, 598 blz. €34,-

Het beste geschiedenisboek dat nooit de drukpersen heeft gehaald, is The Puritan Revolution van Hugh Trevor- Roper. Een groot deel van zijn leven heeft de Britse historicus aan dit magnum opus gewerkt, een verhandeling over de tijd tussen de Tudors en de restauratie onder Charles II. En daarmee hoopte hij in één adem te worden genoemd met Edward Gibbon, auteur van Verval en ondergang van het Romeinse Rijk. Maar bij zijn onderzoek naar de Engelse 17de eeuw, zijn specialiteit, werd Trevor-Roper voortdurend afgeleid door gebeurtenissen in de 20ste eeuw, wat zou leiden tot een oeuvre van historische essays, een genre waar hij een meester in was.

Zijn vergeefse pogingen om de hedendaagse Gibbon te worden, vormen een rode lijn in Hugh Trevor-Roper: The Biography van Adam Sisman, die eerder biografieën schreef over schrijver James Boswell en historicus A.J.P. Taylor, een rivaal van Trevor-Roper. Tijdens zijn onderzoek naar het Taylor-boek raakte Sisman bevriend met Trevor-Roper. Waar de buitenwereld de historicus kende als een snobistische polemicus, daar kende Sisman hem als een verlegen man, in wiens woning hij ooit een lekkage repareerde.

In zijn biografie komen dan ook twee Trevor- Ropers voor. De teruggetrokken geleerde die het liefst wandeltochten maakt, op vossen jaagt (‘the most intellectual pastime in the world’) of in de door Walter Scott aangelegde boerderij Chiefswood de strijd tussen het hof en de landadel ten tijde van koningin Elizabeth I bestudeert. De overhand heeft de kosmopoliet Trevor-Roper, die geniet van intriges op Oxford, televisiedebatten en diners met Katherine Hepburn, Henry Kissinger of koningin Elizabeth II. ‘No more social life... No more London balls..’ klaagde Trevor-Roper nadat hij het veelbelovende manuscript van ‘That Book’ weer had opgepakt.

Chirurg

De bron van Trevor-Ropers liefde voor het spannende leven ligt in zijn jeugd, die hij lezend doorbracht. De negenjarige Hugh moest naar een kostschool die het karakter had van een strafkamp. Brieven naar huis ondertekende hij met ‘Professor H.T-R’. Op de middelbare school leerde hij klassieke teksten, die voor hem veredelde kruiswoordraadsels waren. Docenten maakten zich zorgen over de gemakzucht van deze begaafde leerling.

In Oxford studeerde hij op Christ Church, het college waar studenten, zo merkte Trevor-Ropers vriend John Betjeman op, altijd de indruk wekten dat ze even langswipten op weg naar het Hogerhuis, om aldaar de zetels van hun vaders te erven. Het was een tijd van bacchanalen en recalcitrantie. ‘Pleasure-Loper’ Trevor-Roper wekte de toorn van een eminent classicus door hem een ansichtkaart te sturen met daarop correcties in diens jongste vertaling. In zijn tijd als lector maakte Trevor-Roper reizen door Europa, waarbij ‘socially presentable’ studenten mee mochten als chauffeur-compagnon. Soms doceerde hij in jachtkleding.

De Tweede Wereldoorlog bevredigde zijn hang naar avontuur. Binnen de inlichtingendienst viel hij op door zijn deskundigheid én eigenwijsheid. Tegen het einde van de oorlog werd Trevor-Roper als inlichtingenofficier naar Duitsland gezonden, waar hij onderzoek deed naar Hitlers lotgevallen. Toegang tot de Bunker verschafte hij zich door een Russische soldaat met sigaretten om te kopen. Zijn speurtochten leidden tot The Last Days of Hitler, het boek waarmee hij wereldfaam verwierf. Van de royalty’s kocht hij zijn eerste Bentley.

Gaandeweg zou Trevor-Roper zich enthousiaster bezighouden met buitenschoolse activiteiten. Hij versloeg het Eichmann-proces, kritiseerde de Warren-commissie die de moord op Kennedy had onderzocht, probeerde zijn oude Christ Church-vriend Zulfikar Ali Bhutto van de galg te redden en mengde zich in de debatten omtrent de ‘Cambridge Spies’, onder wie zijn ex-collega Kim Philby.

Karaktermoorden

Op zijn eigen vakgebied vermaakte Trevor-Roper zich met karaktermoorden op marxistische confrères, wier modieuze determinisme hij verachtte. Geschiedenis volgens Trevor-Roper is een opeenhoping van chaotisch mensenwerk. Bij het ontrafelen daarvan probeerde Trevor- Roper zich te verplaatsen in de geesten van historische personages, waarbij hij zich liet leiden door Erasmus, de empirische, onsystematische werkwijze van De Tocqueville en de helderheid van zijn kennis George Orwell. Zijn sarcastische aanval op de ideologisch getinte geschiedschrijving van Arnold Toynbee leverde hem lof op van Pieter Geyl, maar bedeesde Engelse historici schrokken van Trevor-Ropers venijn. In de persoonlijke omgang echter kon Trevor-Roper uiterst hoffelijk zijn. Zo hielp hij zijn communistische collega Eric Hobsbawm bij het verwerven van een Amerikaans visum.

Veel tijd ging verloren aan universiteitspolitiek. In 1960 zorgde Trever-Roper ervoor dat Harold Macmillan rector-magnificus in Oxford werd, wellicht als dank voor de steun van de premier (en tevens zijn uitgever) bij z’n verkiezing tot ereprofessor. Wat intriges betreft kon hij later zijn lol op als Master of Peterhouse, het oudste college van Cambridge waar hij een loopgravenoorlog voerde met reactionaire professoren. Zij waren teleurgesteld in de hervormingsdrift van de anarcho-conservatief Trever-Roper, die ze hadden benoemd in de hoop dat hij er tenminste voor kon zorgen dat Peterhouse een exclusief mannenbolwerk bleef. Op zijn beurt had Trevor-Roper de functie mede aanvaard met oog op het bijbehorende Queen Anne-huis. Dit optrekje viel in de smaak bij zijn vrouw Lady Alexandra, de wereldvreemde dochter van veldmaarschalk Douglas Haig, alias de ‘Slager van de Somme’.

Ondanks een imponerend oeuvre beschouwden vakgeleerden Trevor-Roper, op voorspraak van Margaret Thatcher verheven in de adelstand, als ‘een journalist’. Het was uiteindelijk de journalistiek die Trevor-Ropers val inluidde nadat hij in zijn hoedanigheid van Hitler-kenner én bestuurder van The Sunday Times onder druk van Rupert Murdoch valse dagboeken van Hitler authenticeerde. De affaire vormde de anticlimax van een enerverend leven dat hij op aandringen van een uitgever in de vorm van een autobiografie aan het papier wilde toevertrouwen. Trevor-Roper begon eraan, maar legde zijn vulpen na verloop van tijd weer neer. In de vorm van Sismans sympathieke biografie is dit boek er uiteindelijk wél gekomen.

    • Patrick van Ijzendoorn