Verrassing: rechters zijn best aardig

De zaak-Wilders maakte eens te meer duidelijk: rechters in Nederland staan onder druk. Met Meet the judge willen ze begrip kweken bij het publiek.

Haarlem 24-11-2010 Vicepresident van de Haarlemse rechtbank J.W van Brussel vraagt hoe bezoekers de ontmoeting met rechters tijdens de Meet the judge-bijeenkomsten ervaren Foto NRC H'Blad Maurice Boyer

Er staan picknicktafels in de zittingzaal van de Haarlemse rechtbank, met pinda’s. De rechters zien er net zo uit als de burgers: netjes, maar zonder toga. Dit is geen politieke wensdroom, dit is het Nederland van nu. In Haarlem en tientallen andere Nederlandse steden troffen burgers en rechters elkaar gisteravond onder het motto Meet the Judge. In locaties als de bibliotheek van Hengelo, het Haagse café Dudok en het paleis van justitie in Den Bosch.

Het idee kwam van de rechterlijke organisatie zelf. Vorig jaar was het in Amsterdam een succes, vandaar nu een landelijke editie. Doel ervan: een „aanzet” geven tot een betere dialoog tussen „de rechtspraak en de samenleving”, aldus de site rechtspraak.nl.

De rechters staan onder druk. Door de wraking wegens de schijn van partijdigheid in de zaak tegen Geert Wilders. Door rechterlijk dwalen in zaken als die tegen Lucia de Berk. Ze staan onder druk van burgers, die roepen om zwaardere straffen, en van politieke partijen die pleiten voor snuffelstages in supermarkt of trein voor die wereldvreemde rechters. En er is kritiek uit de rechterlijke wereld zelf. Raadsheer en hoogleraar Rinus Otte publiceerde zojuist een boek over conflicten tussen rechters en hun managers, over roddel, achterklap en gebrek aan zelfreinigend vermogen.

In de zittingzaal aan de Jansstraat in Haarlem is van die druk weinig te merken. Hier zitten dertig beleefde burgers – meer oud dan jong – die vooral willen zien hoe rechters nu echt zijn. Zoals Marcel Smit, hoofdconducteur bij de NS. Als buitengewoon opsporingsambtenaar heeft hij juridische cursussen gevolgd. „De wet is zo kaal. Ik ben benieuwd hoe rechters daarmee omgaan.” Of neem Klaas-Jan Visser, hoofduitvoerder in de wegenbouw. Aan die Rijdende Rechter van tv ergerde hij zich dood. „Die man is een komediant. Hij straalt geen objectiviteit uit. Het riep bij mij de vraag op: hoe zijn die rechters dan wel?”

Een van die rechters is Geert Lycklama à Nijeholt. Naast strafrechter is hij manager van een vijftiental Haarlemse rechters. Zijn achternaam verraadt Friese adel, maar hij „moet gewoon werken voor zijn geld”. Lycklama à Nijeholt ziet er correct uit: zwarte gaatjesschoenen, bril met licht montuur, horloge rechts, trouwring links. En in das met pak, zoals altijd op zijn werk. Maar hij heeft er dit keer wel extra over nagedacht. „Net zoals ik van een tandarts of notaris een bepaalde uitstraling verwacht, verwachten mensen dat ook van rechters.”

Met plezier doet hij mee aan Meet the Judge. Hij vindt het nodig, zegt hij voorzichtig. „Rechtspraak staat, net als sommige andere instituties, niet altijd positief in de belangstelling. En ik ben de laatste om te zeggen dat het altijd onterecht is.” Dat rechterlijk gezag niet meer als vanzelfsprekend wordt geaccepteerd, vindt hij „niet altijd leuk. Maar: „Het geeft wel aan dat mensen kritischer zijn, beter opgeleid, mondiger. Dat houdt ons scherp.”

Voor de bijeenkomst hebben de rechters instructies gekregen van communicatieadviseurs van de rechtbank. Laat alle mensen aan het woord, niet alleen de fervente vragenstellers. En ga niet in op individuele zaken. „Vrij vanzelfsprekend, zegt Lycklama à Nijeholt. „Ik ben geen rijdende rechter die hier burenruzies komt oplossen.”

Even later zit hij aan een hoekje van de tafel. Vragen van de bezoekers hoort hij geduldig aan. Hoe word je rechter? Hij wordt toch wel eens emotioneel van een zaak? Wat is het moeilijkste in zijn werk? Telkens is zijn antwoord weloverwogen. Een rechter moet geen dommerd zijn, maar echt moeilijk is de opleiding tot rechter ook weer niet. Tuurlijk heb ik emoties, maar ze moeten geen leidraad zijn. En het moeilijkste is de werklast, ook al wil ik niet zeggen dat de kwaliteit daaronder lijdt.

Veel sappige details laat Lycklama à Nijeholt niet los, maar na een vraag over de wraking in de zaak-Wilders, vertelt hij over een geval dat hij als jongere rechter meemaakte. Een uitglijder van de oudere, voorzittende rechter, die tegen een verdachte zei: „U weet donders goed dat u het gedaan heeft.” Die rechter moest zich terugtrekken – wilde dat zelf ook. De burgers rond de tafel knikken instemmend.

Na afloop lijken de bezoekers gerustgesteld: rechters zijn gewoon aardige mensen. Klaas-Jan Visser is positief. „Deze rechters houden van hun vak, ze stralen autoriteit uit. Je merkt dat ze gewend zijn hun verhaal op een begrijpelijke manier te vertellen.”

Hoofdconducteur Marcel Smit: „Ik heb geen rechter het woord ‘artikel’ horen gebruiken.”