Een strakke doos vol verrassingen

De nieuwe synagoge in de Amsterdamse Rivieren-buurt mocht geen gesloten burcht zijn. Het werd een transparant gebouw, met grote ramen in de vorm van een zevenarmige kandelaar.

Amsterdam, 04-10-10. In-en exterieur van de nieuwe Joods-Liberale Synagoge in Amsterdam. Architectuur SeARCH. Foto Leo van Velzen NrcHb.

Een halve blik is genoeg om vast te stellen dat de nieuwe synagoge in Amsterdam een eenvoudige strakke doos is. Maar de doos aan rand van de Rivierenbuurt is er wel een met verrassingen. Architect Bjarne Mastenbroek van SeARCH architecten is een neomodernist, maar wel een van de nieuwe stempel. Van het modernistische verbod op ornamenten, waaronder de Nederlandse architectuur bijna een eeuw heeft gezucht, heeft hij zich bij het ontwerp van de synagoge – gelukkig – niets aangetrokken.

De eerste verrassing is al van ver zichtbaar. Wie de nieuwe synagoge van de Amsterdamse Liberaal Joodse Gemeente nadert, ziet meteen de kolossale ramen van de gebedsruimte. Ze hebben de vorm van een zevenarmige kandelaar, het bekendste symbool voor het Joodse geloof. De ramen zijn zelfs dubbele versieringen: op het glas zijn stippels geprint in het patroon van bomen, een verwijzing naar de boom des levens.

Van dichtbij worden nog meer ornamenten zichtbaar, niet uitbundig maar wel talrijk. Op de voorzijde van het gebouw staan, in het Hebreeuws, psalmteksten. Op het pleisterwerk zijn ronde, witte, geglazuurde tegels aangebracht. De architect heeft ze bedoeld als matzes.

Ron van der Wieken, voorzitter van de Liberaal Joodse Gemeente, vindt dat een vreemde verwijzing voor een synagoge. „Matzes spelen geen rol in de Joodse gebedsdienst”, zegt hij. Wel vormen de platte ongerezen broodjes patronen waarin davidsterren kunnen worden gezien.

De doosvorm van de synagoge was niet de nadrukkelijke wens van de Liberaal Joodse Gemeente, legt Van der Wieken uit. „De belangrijkste eis was dat het gebouw transparant is. Onze oude synagoge uit 1966 was een soort burcht. Dat willen we niet meer.” Hoewel het antisemitisme in Amsterdam toeneemt, voelen de liberale Joden in Amsterdam nu zich zeker genoeg om zich niet af te sluiten. „Ik zeg met Herzl: antisemitisme is niet het probleem van Joden, maar van antisemieten.”

Transparantie is geen bijzondere eis, integendeel. Ook de overige wensen van de opdrachtgever waren weinig specifiek. „Een Joodse gebedsruimte op zichzelf stelt weinig eisen”, zegt Van der Wieken. „Er moet een op het oosten gerichte muur zijn waar de kast met gebedsrollen kan staan. En een podium, de bima, vanwaar een voorganger de teksten kan voorlezen en voorzingen. Meer niet, eigenlijk.”

Wegens het geringe aantal bijzondere eisen hebben synagogen in de loop van de geschiedenis vele stijlen aangenomen, van Moors, zoals in Groningen, tot neomodernistisch, zoals nu in Amsterdam. Wel wilde de Liberaal Joodse Gemeente dat de bima, anders dan in de oude synagoge, meer in het midden zou komen te staan. Verder moest de synagoge behalve een gebedsruimte ook leslokalen voor de zondagsschool, een feestzaal, een bibliotheek en kantoorruimten bevatten.

Binnen in de synagoge volgt een tweede verrassing. Vlak achter de ingang bevindt zich, over de volle hoogte van het gebouw, een vide met bovenlicht die zicht biedt op de merkwaardige, drie maal uitbollende buitenmuur van de gebedsruimte. Bezoekers kunnen rechts over een brede, monumentale trap naar een loungeruimte met opvallend grote ramen. Deze ruimte heeft, net als de feestzaal op de begane grond, muren van beton, die nu nog wegens ontoereikend budget kaal zijn, maar later zullen worden bekleed.

Opvallend contrast met het kale beton vormt de goud geschilderde deur, omlijst door bakstenen van de oude synagoge. De deur, waardoor volgens het Joodse geloof eens de messias zal binnenkomen, biedt toegang tot de derde verrassing, de rechthoekige gebedsruimte, het hart van het gebouw. Het grootste ontwerpprobleem hier was dat deze ruimte voor 900 bezoekers ook gezellig moet zijn op gewone sabbats, als er maar 100 mensen zijn. Mastenbroek heeft dit knap opgelost door veel stoelen te plaatsen op de vier balkons – twee boven elkaar over de volle breedte van twee tegenover elkaar liggende muren.

Ze zijn met hout bekleed en lossen, als er geen mensen zitten, visueel op in de zaal die van onder tot boven dezelfde houten bekleding heeft.

Synagoge. Opdrachtgever: Liberaal Joodse Gemeente Amsterdam. Bouwkosten: € 12 miljoen. Inl: ljgamsterdam.nl

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

In het artikel Een strakke doos vol verrassingen (25 november, pagina 11) wordt de uitspraak ‘Antisemitisme is een probleem van antisemieten’ toegeschreven aan Theodor Herzl. Maar deze is van Abel Herzberg. Bovendien wilde zegsman Ron van der Wieken zich van de uitspraak distantiëren.