Waarom heten pepernoten eigenlijk pepernoten?

Het houdt meerdere next question-lezers momenteel bezig: waarom heten pepernoten pepernoten en kruidnoten kruidnoten? Jelle de Graaf (10) uit Breda: „Het zijn toch geen noten? En er zit toch geen peper in?” En zitten in kruidnoten dan meer kruiden dan in pepernoten? En zowel Heleen van de Velde als Marianne Kruit vraagt zich af waarom mensen kruidnoten vaak pepernoten noemen.

Het onderscheid tussen pepernoten en kruidnoten is in elk geval helemaal terecht, vertelt Fred Voskuil, conservator van het Bakkerijmuseum in Hattem. Een kruidnoot is een industrieel product, een hard, bros minikoekje dat wat smaak betreft te vergelijken is met speculaas. Een pepernoot smaakt naar anijs, lijkt meer op taaitaai en is oorspronkelijk ambachtelijk gemaakt en grilliger van vorm.

De pepernoot stamt uit de tijd de Verenigde Oost-Indische Compagnie allerlei specerijen uit Nederlands-Indië haalde, vanaf de zeventiende eeuw. „Mensen noemden toen voor het gemak vaak alle kruiden ‘peper’, ook kaneel en nootmuskaat. Peper was een soort verzamelnaam voor alles wat uit de Oost kwam”, zegt Fred Voskuil. Daar komt het ‘peper’ van de pepernoot vandaan. De mix van specerijen die mensen gebruikten voor de taaiachtige koekjes, was vaak van één VOC-schip afkomstig.

In kruidnoten zitten dus niet per se méér kruiden dan in pepernoten, maar vooral andere. Wanneer de kruidnoot precies is ontstaan, is onduidelijk. Die is in elk geval lang niet zo oud als de pepernoot. Fred Voskuil schat dat de kruidnoot pas sinds enkele tientallen jaren in de winkels ligt: „In oude recepten komen we alléén het woord pepernoot tegen. Volgens mij is de kruidnoot de commerciële versie van de pepernoot, met dus een andere structuur en smaak.”

De kruidnoot is nu wel veel populairder dan de oud-Hollandse pepernoot. Martine Duisterwinkel is productmanager kruid- en pepernoten bij Bolletje: „Maar ongeveer 5 procent van onze verkoop betreft pepernoten.” De rest is kruidnoot of valt onder de ‘speciale’ noten; chocolade- of truffelnoten.

En de ‘noot’ uit pepernoot? Fred Voskuil denkt dat die benaming ook weer met de VOC te maken heeft. „De schepen brachten ook noten mee terug, en de vorm van de pepernoot lijkt wat op die van amandelen of andere noten.” Martine Duisterwinkel ziet een overeenkomst tussen hoe je echte noten en pepernoten eet: „Als je noten eet, neem je er ook nooit ééntje, maar een paar tegelijk. Net als met kruidnoten of pepernoten: dan neem je altijd een handje.” Of twee.

Annemarie Kas

    • Annemarie Kas