Aidsremmers nekken uitvaartbranche

De Zuid-Afrikaanse begrafenissector heeft het zwaar. In het land met de meeste hiv-besmettingen ter wereld hoeft aids niet meer dodelijk te zijn. „We begraven weer omaatjes.”

(NYT30) HLABISA, South Africa -- March 28, 2001 -- SAFRICA-AIDS-3 -- In Hlabisa, South Africa, 40,000 adults, a third of the town's population, have HIV. A poor town, Hlabisa is in the province with the country's highest rate of infection. The number of infections in Hlabisa alone is close to the total number of people ready for AIDS treatment in all of Botswana. Only about 11 can afford the pills that could save their lives. "You don't know how many coffins I've bought," says Dr. Smangaliso Hlengwa, who treats patients with HIV in Hlabisa, South Africa. Coffins, large and small, are lined up for sale at a local funeral parlor. (Joao Silva/The New York Times)

Terwijl de oma van Thabo Nkosi nog nauwelijks onder de grond ligt, stroomt het kerkhof van Tembisa, een grote sloppenwijk nabij Johannesburg, alweer vol met zingend rouwbeklag voor een te vroeg gestorven lokale politicus. Het is zaterdag, de dag waarop Zuid-Afrika zijn doden begraaft. Vier concurrerende koren galmen vanuit alle windrichtingen tegen elkaar op.

„Je kunt je hele weekend met begrafenissen vullen”, zegt Nkosi. „Maar doordeweeks is het tegenwoordig rustig.” Hoe dat komt? „De pillen.”

De slungelige jongen schuifelt weg bij het graf van zijn oma en wijst op een rijtje door onkruid overwoekerde grafstenen met mannennamen. Allen geboren eind jaren zeventig, allen overleden in de laatste tien jaar. Het waren zijn vrienden. „Vijf jaar terug”, zegt Nkosi, „werd er zelfs op vrijdagen begraven. En op donderdag, als het moest. Nu niet meer. Door de pillen gaan we niet meer dood.”

De pillen, dat zijn aidsremmers. Zuid-Afrika is het land met het grootste aantal hiv-besmettingen ter wereld, naar schatting 5,7 miljoen van de 49 miljoen inwoners zijn met het virus geïnfecteerd. Maar inmiddels is ook het grootste programma in de wereld voor de distributie van antiretrovirale medicijnen (‘ARV’s’) op gang gekomen. Twintig procent van de mensen die wereldwijd aidsremmers gebruiken, ongeveer 1 miljoen mensen, woont in Zuid-Afrika. De overheid hoopt in 2013 2,3 miljoen mensen aan de aidsremmers te hebben.

Dat is een gevoelige klap voor de uitvaartindustrie. „De zaken gaan slecht”, zegt meneer Magwentshu, begrafenisondernemer in Tembisa. Met een wit busje staat hij klaar om de familieleden straks naar huis te brengen. „We begraven weer oude omaatjes”, lacht hij. „Van aids hoef je niet meer dood te gaan.”

Begrafenisondernemingen gingen vorig jaar massaal failliet, meldde de South African Funeral Practioners Association onlangs in het zakenblad Financial Mail. Sammy Leshabane van de nationale beroepsorganisatie schat dat de industrie in 2009 en 2010 met een kwart is gekrompen. Ook kistenbouwers en transport- en cateringbedrijven merken dat de verspreiding van aidsmedicijnen tot minder doden leidt.

De piek was ongeveer vijf jaar terug, zegt Leshabane, zelf eigenaar van een uitvaartbedrijf in Soweto. Toen gingen door aids of aanverwante ziektes als tuberculose zoveel mensen dood dat grote investeerders en kleine ondernemers zich massaal op de begrafenisindustrie stortten. Het was „wildwest”, zucht hij. „Die bedrijven hadden geen idee waarmee ze bezig waren. Ze fraudeerden met uitvaartpolissen, gaven slechte voorlichting en brachten zonder officiële vergunningen de hele industrie in diskrediet.”

Het Zuid-Afrikaanse bureau voor de statistiek bevestigt de constatering van de uitvaartindustrie. Sinds 2006 daalt de sterfte als gevolg van ziekten. Totaal registreerde Statistics South Africa (Stats SA) dat jaar ruim 600.000 overlijdensgevallen, maar hoeveel mensen precies aan aids gestorven zijn is onbekend.

Door het onder oud-president Mbeki geïnstitutionaliseerde taboe op aids, gaven artsen vaak niet de precieze doodsoorzaak op. Als een door hiv verzwakte patiënt overleed aan tuberculose, diarree of longontsteking, kwam slechts die kwaal in de boeken terecht en niet hiv of aids. De Treatment Action Campaign (TAC), een lobbygroep van aidsactivisten, schat dat jaarlijks zo’n 350.000 Zuid-Afrikanen aan aids of aidsgerelateerde ziekten overlijden.

Zuid-Afrika is het rijkste land van Afrika, maar pas in 2003, na een rechtszaak van de TAC, begon de overheid via openbare klinieken aidsremmers te verspreiden. Met mate, want provinciale en lokale overheden wilden president Mbeki niet voor het hoofd stoten.

Onder invloed van kwakzalvers en ‘aidsdissidenten’ ontkende Mbeki het verband tussen hiv en aids. Hij liet zijn minister van Volksgezondheid op internationale podia uitweiden over de helende kracht van knoflook en bieten, terwijl de epidemie in Zuid-Afrika duizenden slachtoffers maakte. Onderzoekers van Harvard berekenden dat door de trage verspreiding van de medicijnen, die volgens Mbeki ‘giftig’ waren, 300.000 mensen onnodig zijn overleden. Grote bedrijven waren toen al begonnen met eigen aidsprogramma’s om te voorkomen dat hun getrainde personeelsbestand weggevaagd zou worden.

De vorig jaar aangetreden president Jacob Zuma heeft het beleid rigoureus omgegooid. Zuma mag in brede kring onder vuur liggen voor zijn economische keuzes en zijn vriendjespolitiek, zijn aidsbeleid krijgt louter lof. Een jaar geleden, op Wereld Aids Dag, maakte hij bekend dat het land hiv-geïnfecteerden in een vroeger stadium gaat behandelen, waardoor de kans op fatale ziektes als tuberculose afneemt. Afgelopen april begon de president een grote campagne om meer Zuid-Afrikanen bewust te maken van hun hiv-status, zodat ze behandeld kunnen worden. Voor juni 2011 moeten vijftien miljoen mensen in het land getest zijn. Iedereen die een overheidskliniek bezoekt krijgt een test aangeboden. En Zuma zelf, die vóór zijn presidentschap onder vuur lag van aidsactivisten omdat hij in de rechtbank had erkend onbeschermd geslapen te hebben met een hiv-besmette vrouw, liet zich publiekelijk testen.

In Tembisa is aids geen taboe meer. Thabo Nkosi testte negatief, vertelt hij. En vrienden die aidsremmers slikken maken daar geen geheim van. Buiten de grote steden is het nog wat minder makkelijk om aan de pillen te komen, zegt een woordvoerder van de Treatment Action Campaign.

Daar, weet ook Sammy Leshabane van de nationale organisatie voor begrafenisondernemers, worden nog ouderwets veel mensen ter aarde besteld.

„Dat is goede business, zeker”, zegt hij. „Maar u denkt toch niet dat wij daar als begrafenisondernemers blij mee zijn? Prachtig werk van de overheid dat minder mensen dood gaan door die aidsmedicijnen. Ook voor ons is iedere dode er een te veel.”