Waarom zeggen we 'hij heeft Abraham gezien'?

De van origine Turkse Hulya Cigdem woont nu twintig jaar in het Brabantse Goirle, maar ze verbaast zich er nog altijd over hoe in Nederland vijftigste verjaardagen worden gevierd. „Waarom wordt gezegd dat de jarige Sara of Abraham heeft gezien?”, schrijft ze. „En waar slaan die versierde poppen voor de voordeur op?”

De precieze oorsprong van het gezegde is niet duidelijk, maar waarschijnlijk gaat het om een interpretatie van een tekst uit de Bijbel. De link wordt gelegd met een discussie tussen joden en Jezus in Johannes 8:57.

Dat verhaal gaat over een vrouw die overspel heeft gepleegd. Aan Jezus wordt gevraagd wat er met haar moet gebeuren. Jezus zegt daarop: „Abraham, uw vader, heeft zich erop verheugd mijn dag te zien en hij heeft die gezien en zich verblijd.”

De toehoorders reageren verbaasd. Abraham is dan namelijk al eeuwen dood, zegt Meindert Dijkstra, oudtestamenticus aan de Universiteit Utrecht. „De joden zeggen vervolgens enigszins sarcastisch: ‘Gij hebt nog geen vijftig jaren en hebt Gij Abraham gezien?’ Daar komt het gezegde waarschijnlijk vandaan.”

Maar wie was Abraham ook alweer?

Hij komt voor in de joodse Tenach en bijgevolg in de Bijbel, alsook in de Koran van de moslims, in de drie ‘abrahamistische’ religies. „Hij wordt beschouwd als de aartsvader; zijn naam betekent ‘vader van velen’ en men associeert hem met begrippen als waardigheid en wijsheid”, zegt Dijkstra.

De versierde Abraham- of Sarapoppen die bij de voordeur worden gestald zijn nog niet zo heel oud. Het is „een stukje folklore”, zegt Frank Bogers, beheerder van abrahamsara.nl Op die website staan gedichten voor de jarige en kunnen felicitatieboeken worden besteld. „Vroeger maakte men broden in de vorm van een oude man of vrouw. Na verloop van tijd werden daar steeds meer ingrediënten aan toegevoegd, zoals vruchten”, zegt hij. „Maar sinds een jaar of vijftig worden poppen van allerlei materialen gemaakt. Het is nu ook meer bedoeld om de jarige een beetje te plagen.”

Naast het gezegde ‘Abraham gezien hebben’, bestaat ook ‘Abraham weet waar hij de mosterd haalt’. In het boek Nederlandse spreekwoorden, spreuken en zegswijzen, van Kornelis ter Laan, staat dat in dit gezegde ‘mosterd’ een verbastering is van ‘mutsaard’, brandhout. „Abraham wordt gezien als een heel oud en wijs persoon”, zegt Dijkstra. „Dus zo’n ervaren man zou precies moeten weten waar hij moest sprokkelen.”

Ivo Buigues Nieuwenhuizen