Uitstel Ierland is geen afstel

Ierland wordt gered om Britse, Duitse en Nederlandse banken met Ierse beleggingen te ontzien, op kosten van de belastingbetaler, schrijft Sweder van Wijnbergen.

Illustratie Ruben L. Oppenheimer

Het onvermijdelijke is toch gebeurd. De Europese Centrale Bank, die in de crisis de Ierse banken een noodinfuus aanbood, heeft terecht duidelijk gemaakt dat tijdelijk echt tijdelijk betekent; ze wil haar 130 miljard ‘liquiditeitssteun’ terug, voor het einde van dit jaar. Dat Ierland in het huidige klimaat niet voor zo’n bedrag de kapitaalsmarkt op kan, was duidelijk en dat Ierland zou instemmen met de reddingsactie dus ook. In de markt veranderde er dan ook niets na de aankondiging van de reddingsactie. Minister De Jager (Financiën, CDA) kon niet anders dan meedoen en heeft geleerd van de Griekse crisis. Deze keer zijn er geen verhalen dat we eraan verdienen. Wie herinnert zich nog Wouter Bos, die zou verdienen aan ABN Amro? Dat wordt een verlies van minstens 10 miljard euro, volgens de wat realistischer Gerrit Zalm.

Ierland is geen Griekenland. Tot voor de crisis had het land nauwelijks schuld en een overschot op de begroting. Hoe heeft het dan zo mis kunnen gaan? Het Ierlandverhaal is een bankenverhaal. In een muntunie is monetair beleid afgestemd op het gemiddelde. Daardoor is het voor de helft van de landen te slap en voor de andere helft te strak. Ierland hoorde bij de helft van de eurolanden waarvoor het beleid te losjes was, met als gevolg een vastgoedzeepbel, net als in Spanje, Portugal en Griekenland. De banken zochten vol het risico op en een passieve toezichthouder vond het allemaal goed – waar kennen we dat beeld van… In Nederland leverde dergelijke passiviteit weinig schade op, doordat hier geen zeepbel was. In Ierland is het banksysteem de facto failliet.

Toen in 1992 het verdrag van Maastricht was gesloten, werden dergelijke scenario’s terzijde geschoven als onbelangrijk. De Nederlandse chief economist van City Group, Willem Buiter, schreef destijds dat kapitaalsmarkten dit probleem zouden oplossen: hogere rentes voor een wanbetaler, desnoods een schuldencrisis voor dat land, maar de rest kon toekijken. Geen probleem? Wel dus, blijkt nu. De vraag is waar het fout ging en hoe we hieruit komen. Toekijken kunnen we helemaal niet. Nederland kon, zoals De Jager terecht opmerkte, niet anders dan meedoen. Er zijn twee grote vragen. Eén: lost deze interventie de problemen op? En twee: waarom zijn wij zo kwetsbaar, waarom worden we telkens voor het blok gezet?

In tegenstelling bijvoorbeeld de staatsteun aan de ING vorig jaar is het Ierse probleem een solvabiliteitsprobleem, geen liquiditeitsprobleem. Werd in januari vorig jaar de ING slechts tijdelijk bedreigd door de onzekerheid rond de Alt-A-beleggingen in Amerikaanse hypotheekpakketten, de Ierse banken zijn volstrekt en blijvend onder water. Onopgelost is wie de verliezen opvangt. Bij een balans moeten helaas links en rechts in evenwicht zijn: als links (de activakant) voor de helft verdampt, zoals in Ierland door overenthousiaste vastgoedbeleggingen, dan zal rechts (aandeelhouders, obligatiehouders en depositohouders) iemand moeten inleveren. Het onopgeloste probleem in Ierland is dat nog steeds niet duidelijk is wie dat wordt. Van de drie grote banken is er pas één genationaliseerd, en zelfs dat is niet genoeg. Ook schuldeisers zullen veren moeten laten, maar de Ieren blijven dat probleem voor zich uitschuiven.

Daar zit de angel, en het antwoord op de vraag waar Buiter het mis had: bij Ierlands kredietverschaffers zitten Britse en Duitse banken, voor honderden miljarden. Ook in dit geval zijn banken in hun jacht naar kapitaalsversterking voor hoger rendement gegaan, en dus voor meer risico, gokkend dat dat risico kon worden doorgeschoven naar de overheid. Daarin hebben ze gelijk gekregen. Het is ironisch dat Angela Merkel wil dat obligatiehouders meeboeten voor de crisis, terwijl Ierland nu juist wordt gered om Duitse banken dat lot te besparen. Nederlandse banken en pensioenfondsen zitten er voor ruim 20 miljard in. De West-Europese banken hebben hun activa onvoldoende afgewaardeerd, zoals het IMF al twee jaar zegt, en zijn dus kwetsbaar voor dit soort ongelukken: daarmee komt hun onderkapitalisering aan het licht. Dat willen politici niet. De belastingbetaler mag het risico oppakken.

In de VS is veel harder opgetreden; daar zijn vorig jaar echte stresstests gedaan, in plaats van de witwasoperatie die hier plaatsvond. In Amerika zijn de grote banken gedwongen af te waarderen en het resulterende gat zelf op te lossen. Het alternatief was dat ze dure leningen door hun strot geduwd kregen van de overheid. Resultaat is dat daar de banken een klap kunnen hebben, terwijl hier bij een beetje tegenwind reddingsoperaties nodig blijven.

Europa krijgt via Griekenland en Ierland de rekening gepresenteerd voor het feit dat in Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië de werkelijkheid weggemoffeld is, in de hoop dat het zou meevallen. Dat deed het niet. Vandaar weer een reddingsoperatie.

Spanje zal ontsnappen: hoewel de reële economie daar enorme problemen kent, zullen de grote Spaanse banken de storm overleven, doordat een economisch onderlegde centralebankier tegen de wind in leunde in goede tijden en daar nu de vruchten van plukt. Spaanse banken moesten extra voorzieningen treffen tijdens de topdagen van de vastgoedhausse. Dat voorbeeld duidt meteen aan waar de structurele oplossing ligt. Natuurlijk, meer begrotingsdiscipline helpt. Maar, even belangrijk: verlaag de fragiliteit van het financiële systeem, door risicozoekend gedrag van banken meer aan banden te leggen. Alleen zo kan besmetting via internationaal verweven banken worden vermeden. Alstublieft geen toezichthouder die niets doet omdat hij bang is voor de klap als het piramidespel vroeg wordt doorgeprikt. Zoals wij op kleine schaal met Wellink hebben meegemaakt, en de Ierse banken (en Nederlandse belastingbetaler) op grote schaal: uitstel van ingrijpen maakt de uiteindelijke klap veel groter.

Sweder van Wijnbergen is hoogleraar economie aan de universiteit van Amsterdam.

    • Sweder van Wijnbergen