De Ieren grepen niet hard genoeg in

In Ierland was te weinig toezicht op de banken. Daardoor had de overheid niet in de gaten hoeveel risicovolle leningen werden verstrekt.

Ykje Vriesinga

Ierland raakte als eerste euroland in recessie, het kondigde als eerste ingrijpende bezuinigingen aan en het besloot als eerste alle spaartegoeden van de bevolking te garanderen om te voorkomen dat ze die haar geld van de bank haalde.

En nu moet Ierland als eerste geld aanvragen van het EFSF, het Europese Financiële Stabiliteitsfonds. Tot voor het weekend hielden de Ierse premier Brian Cowen en zijn minister van Financiën Brian Lenihan nog vol dat ze hun eigen boontjes konden doppen. Nu moet Ierland toch een miljardenlening van het noodfonds aanvaarden. De Ieren moeten accepteren dat buitenstaanders zich bemoeien met de nieuwe bezuinigingsmaatregelen die de komende weken zullen worden aangekondigd.

De Ierse regering heeft de afgelopen drie jaar via een tweesporenbeleid geprobeerd dit moment van nationale nederigheid af te wenden. De regering-Cowen, sinds mei 2008 aan de macht, trachtte het begrotingstekort terug te schroeven en tegelijkertijd de Ierse banksector overeind te houden en te ontdoen van de miljarden aan slechte leningen.

Toen Ierland begin 2008 als eerste lidstaat van de eurozone in een recessie belandde – wat het land in geen kwart eeuw was overkomen – kondigde het tot twee keer toe een noodbegroting aan. De regering verhoogde de belastingen en bracht de overheidsuitgaven terug. Het heeft niet mogen baten: inmiddels heeft Ierland een begrotingstekort van 32 procent van het bruto binnenlands product (bbp), mede als gevolg van de miljarden euro’s die de Ierse overheid in de banksector stak.

Achteraf hadden de Ieren aan het begin van de crisis nog harder moeten ingrijpen. Maar dat ze dit nalieten is niet verwonderlijk, gezien de gezonde uitgangspositie die ze hadden opgebouwd in de daaraan voorafgaande jaren, zegt Casper de Vries, monetair econoom aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit. De staatsschuld was laag en tot 2007 hadden de Ieren jarenlang een overschot op de begroting. De Ierse burgers behoorden tot de meest welvarende van Europa en de werkloosheid was verwaarloosbaar. Er was geen reden tot paniek. „De Ieren dachten dat ze redelijk wat bewegingsruimte hadden”, zegt Casper de Vries.

In vergelijking met andere Europese landen zijn de macro-economische cijfers van Ierland nog steeds niet dramatisch slecht, zegt De Vries. Het probleem zit hem in de banksector. Binnen het tweede spoor van de Ierse crisisaanpak heeft de regering-Cowen miljarden geleend aan de Ierse banken. Door de omvangrijke overheidssteun is het lot van Ierland verbonden geraakt aan de banken.

Het begon in het najaar van 2008 met de oprichting van een steunfonds van 10 miljard euro om noodlijdende Ierse banken nieuwe kapitaalinjecties te kunnen geven. Kort daarvoor bood Ierland als eerste land binnen de eurozone volledige garanties voor de spaartegoeden. De overheid kon niet meer terug. Als die de banken niet zou redden, moest de overheid miljarden spaargeld vergoeden.

Het geld uit het steunfonds voor de banken was al snel nodig. Nog voor het eind van het jaar werd hierop aanspraak gemaakt door de drie grootste banken van Ierland: Bank of Ireland, Allied Irish Banks en Anglo Irish Bank.

De ontwikkeling rond de kleinste van de drie, Anglo Irish Bank, illustreert de houdgreep waarin de Ierse overheid zat. De Ierse regering stak in eerste instantie 1,5 miljard euro in Anglo Irish, de bank met de ergste problemen wegens risicovolle leningen voor vastgoed. Vervolgens werd Anglo Irish genationaliseerd, gevolgd door een rekening van ruim 12 miljard euro om de bank overeind te houden. Uiteindelijk besloot de overheid de goede leningen van de bank te scheiden van de slechte, waarna Anglo Irish ophield te bestaan.

Na al die misère verklaarde minister Lenihan in het Ierse parlement dat zijn „bangste vermoedens” waren overtroffen voor wat betreft de banken. Ierland had de problemen onderschat. De grootste fout van Ierland ligt dan ook vóór 2008, zegt De Vries van de Erasmus Universiteit. Er was te weinig toezicht op de banken, waardoor de overheid zich niet realiseerde hoeveel risicovolle leningen er werden uitgegeven. Het is Ierland niet gelukt die fout op eigen kracht te herstellen.