Van democratie in Oekraïne is weinig over

Na de Oranje Revolutie leek Oekraïne op weg naar democratie.Maar onder president Janoekovitsj worden de verworvenheden ongedaan gemaakt.

Negen maanden na Viktor Janoekovitsj’ aantreden als president van Oekraïne, is van de verworvenheden van de Oranje Revolutie weinig meer over. Die ‘revolutie’, waarvan Janoekovitsj zelf de grote verliezer was, bracht de voormalige Sovjetrepubliek begin 2005 in ieder geval het begin van een democratie, na bijna vijftien jaar autoritair, postcommunistisch bewind.

„Maar daarvan is nu niet veel over”, zegt Joeri Onisjki, journalist van het onafhankelijke weekblad Glavred telefonisch vanuit Kiev. „De revolutie is nog niet ongedaan, maar we zijn dichtbij.”

Gisteren keurde het Constitutioneel Hof in Kiev een omstreden wet goed, waardoor niet begin volgend jaar maar pas in maart 2012 parlementsverkiezingen worden gehouden – een gunstig uitstel voor het kabinet van Janoekovitsj, dat zich de woede van de burgers op de hals heeft gehaald met bezuinigingsplannen (zie kader).

Het paste binnen pogingen van de president om zijn positie te versterken. Sinds hij regeert, heeft Janoekovitsj in hoog tempo macht naar zich toe getrokken, zegt Onisjki. En vooral de laatste weken pakt hij door. Op 31 september stemde het door zijn partij gedomineerde parlement in met een ingrijpende grondwetswijziging, waardoor belangrijke bevoegdheden werden overgeheveld van de volksvertegenwoordiging naar de president. Daarmee werd een van de belangrijkste uitkomsten van de revolutie ongedaan gemaakt. Daarna, bij de regionale verkiezingen in oktober, won zijn Partij van de Regio’s ruimschoots – volgens de EU en de Verenigde Staten door fraude. Onisjki zegt: „Die grondwetswijziging was een eerste machtsgreep, de verkiezingen waren de tweede.”

Het presidentschap van Janoekovitsj werd in het Westen aanvankelijk met argwaan begroet. Hij won in 2004 de vervalste presidentsverkiezingen die de directe aanleiding vormden voor de Oranje Revolutie. Over zijn democratische intenties waren twijfels. En Janoekovitsj leunde wel erg veel naar Rusland. Hij was nog maar amper in functie toen hij zei dat Oekraïne geen lid meer wilde worden van de NAVO – iets waartegen Moskou zich altijd fel had verzet.

Eerst verliep de toenadering tot de EU stroef, met name door de zorgen over de democratische koers van Janoekovitsj. Maar nu wil Oekraïne vaart maken, omdat het zich onder druk gezet voelt door Rusland, dat snel vorderingen maakt met de aanleg van een pijpleiding die Oekraïne als doorvoerland van gas buitenspel zet. Maandag is er overleg met de EU, onder meer over visumvrij reizen.

Intussen wordt de democratie in Oekraïne ook op andere vlakken aangetast, zeggen waarnemers. Het recht van bijeenkomst is beperkt. De persvrijheid staat onder druk, journalisten worden in elkaar geslagen of verdwijnen. Vorig jaar stond Oekraïne op de 89ste plek van de persvrijheidranglijst van Reporters without Borders. Nu is het 131ste, achter Irak.

De televisiesketch Viktor Almighty, naar de Hollywoodfilm Bruce Almighty, werd van de buis gehaald. Daarin beschikt Janoekovitsj over goddelijke krachten, en tovert hij sigaren uit een hoge hoed. Maar het runnen van het land blijkt moeilijker dan hij dacht. Hij eindigt volgeplakt met post-its met wensen van burgers.

Volgens Onisjki is het een verdienste van Janoekovitsj dat er niet meer openlijk wordt gebekvecht tussen premier en president. „Maar hij neemt een loopje met de democratie. En daar maak ik me ernstig zorgen over.”