Slot op de probleemdrinker

Met een alcoholslot kan een zware drinker op een nuchter moment toch achter het stuur. Psychiaters protesteren, maar is dat terecht?

Wim Köhler
Cafe t'Mandje op de Zeedijk in Amsterdam is voor het eerst in 24 jaar weer open. De vroegere eigenares Bet van Beeren knipte van iedereen die binnenkwam met een stropdas deze af en hing die aan het plafond, veel van die dassen hangen nog steeds aan het plafond. Het was het eerste cafe waar homo's terecht konden. FOTO: BRAM BUDEL Bram Budel

De nuchtere alcoholist is een gvaar op de weg. Hij moet zijn rijbewijs inleveren en mag niet autorijden. Totdat de psychiater oordeelt dat de alcoholverslaving over is. Dat vindt de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP). Maar het ministerie van Infrastructuur en Milieu (waarin Verkeer & Waterstaat is opgegaan) wil het anders. Een alcoholist die een alcoholslot in zijn auto laat zetten mag de weg op als hij nuchter is.

Een alcoholslot is een ademanalyseapparaat dat verbonden is met het startcontact van de automotor. Zit er te veel alcoholdamp in de uitgeademde lucht, dan start de auto niet. In navolging van tientallen Noord-Amerikaanse staten en een handvol Europese landen wil Nederland het alcoholslot invoeren voor mensen die zijn betrapt met te veel drank op achter het stuur (zie kader). Daarvoor wijzigt de minister de Wegenverkeerswet.

Maar de psychiaters verzetten zich hardnekkig. “We maken ons al jaren zorgen over dat voornemen,” zegt psychiater Jan Willem Peterse. De Tweede Kamer debatteert er nog over en lijkt na de verkiezingen wel voor de strenge aanpak van de psychiaters. De nieuwe wet stelt zoveel vertrouwen in het alcoholslot dat vrijwel al het psychiatrisch onderzoek van bestuurders overbodig wordt. In 2009 kregen psychiaters 4600 mensen op bezoek om met de DSM-IV-criteria (de ‘bijbel’ met psychiatrische diagnosen) in de hand te bepalen of ze alcoholverslaafd zijn. Zo’n onderzoek (verplicht voor iedereen die betrapt wordt met 1.8 promille of meer) kost 300 euro. De betrokkene moet het zelf betalen. Anders is hij zijn rijbewijs sowieso kwijt. Inclusief de afhandeling door het CBR komt de rekening op ruim 700 euro. De psychiaters verklaren ruim de helft van de overtreders die zij zien alcoholverslaafd. Als het alcoholslot is ingevoerd (dat alcoholovertreders met een promillage boven de 1,3 minimaal twee jaar in hun auto moeten laten zitten) moeten alleen de mensen met meer dan 2,1 promille alcohol in hun bloed nog naar de psychiater. Dat zijn er ongeveer duizend per jaar.

Het alcoholslot voorkomt dat overtreders met te veel op gaan rijden. Twistpunt is de vraag of ook de nuchtere alcoholverslaafde een gevaar op de weg is. Het ministerie klopte aan bij het Trimbos Instituut in Utrecht, gespecialiseerd in geestelijke gezondheid en verslaving.

Projectleider Susanne Weingart: “Al gauw zagen we dat er heel weinig onderzoek is over de rijvaardigheid van nuchtere alcoholisten.”

Het Trimbos organiseerde daarop een expertmeeting met onderzoekers, psychiaters en vertegenwoordigers van verkeersorganisaties.

In het rapport ‘De nuchtere alcoholist in het verkeer’ staan de conclusies. De deskundigen zijn duidelijk voorstander van het alcoholslot. Ze vinden alleen dat een dronken weggebruiker zo snel mogelijk na te zijn betrapt aan het alcoholslot moet beginnen, omdat dan het effect het grootst is. Ze vinden ook dat bij zware overtredingen (boven de 1,8 promille alcohol in het bloed) een overtreder goed moet worden gevolgd, waarbij er op wordt gelet of iemand toch niet verslaafd is. En dat er naast het slot een ‘therapeutisch of educatief traject’ van bewustwordingstrainingen moet komen.

De wetenschap bood geen uitkomst. En de conclusies van de deskundigen bleken niet unaniem. In een appendix van het Trimbosrapport staat het afwijkende standpunt van – weer – de psychiaters. De NVvP ‘heeft grote twijfels over de veronderstelling dat verkeersdeelname [onder controle van een alcoholslot, red] door alcoholafhankelijken juist leidt tot grotere verkeersveiligheid: het gaat in tegen alle medische logica.’

ERVARING

“Ja, uiteindelijk gaat het om veronderstellingen. Er bestaat geen onderzoek naar de nuchtere autorijdende alcoholist. De psychiaters spreken vanuit hun ervaring”, zegt Weingart die meldt behalve projectleider ook EMA-trainer te zijn van mensen met alcoholproblemen (zie kader). Weingart is voor het alcoholslot.

Psychiater Peterse, die zelf vermeende alcoholoverteders onderzoekt, zegt, namens zijn wetenschappelijke beroepsvereniging NVvP: “het Trimbos Instituut heeft een dik rapport geschreven maar de uiteindelijke conclusie is onontkoombaar dat niemand ooit heeft onderzocht of een alcoholverslaafde veilig auto kan rijden. Je moet dus wel op praktijkervaring af gaan.”

Psychiaters hebben die praktijkervaring ruimschoots. Peterse: “Het psychiatrisch onderzoek voor verkeersdeelname van alcoholisten bestaat al 30 jaar. Wij vinden dat een alcoholverslaafde onder geen enkele omstandigheid aan het verkeer mag deelnemen.” Dus ook niet als een alcoholslot verhindert dat hij met te veel op gaat rijden. “Alcoholverslaafden zijn vaak ernstig ziek”, zegt Peterse. “Ze hebben hersenschade, of zenuwschade aan hun benen, waardoor hun motoriek niet goed is. Ze hebben buikproblemen door leverschade, of ze lijden aan depressie. En als ze last hebben van ontwenningsverschijnselen kunnen ze een psychose krijgen, epileptische aanval of een alcoholdelirium. Ze komen hier soms zwaar ziek binnenstrompelen, ondersteund door gezinsleden. Na het psychiatrisch onderzoek moeten ze aantonen dat hun verslaving over is. Daarna komen er nog nacontroles. Als je alles aan een alcoholslot overlaat, zullen ze nooit veranderen.”

MILDE ZIEKTEN

“Er zijn zieken onder de verslaafden. Maar het gaat om de vraag in hoeverre de ontwenningsverschijnselen gevaarlijk zijn in het verkeer”, brengt Weingart daar tegenin. “Dat is lang niet bij iedereen het geval. Met veel milde ziekten mag je gewoon autorijden. Je mag er ook best rekening mee houden dat mensen die zich ziek voelen vrijwillig niet achter het stuur kruipen.”

“Het ministerie neemt nu het standpunt in dat er geen bezwaar is omdat het bewijs ontbreekt dat alcoholisten onveilig rijden”, zegt Peterse, “maar afwezigheid van bewijs mag je niet uitleggen als bewijs van afwezigheid van bezwaar. Ik ben bang dat er een kostenafweging is gemaakt. Het alcoholslot is duur. Dat kost ongeveer 2.000 euro. De overtreder moet dat zelf betalen. De SWOV (Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid) schat dat maar 20 procent van de mensen er aan mee doen. De anderen moeten gewoon hun rijbewijs inleveren.”