Sjaak vlucht voor de Poolse rechter

Sjaak Essen is op de vlucht omdat Polen toestemming heeft van Nederland hem te berechten. Nederland levert eigen onderdanen sneller uit dan veel andere landen.

Nederland, Bovenkarspel, 19-11-2010 Sjaak Essen in de polders van Bovenkarspel waar hij woont hij wordt gezocht door de politie omdat hij uitgeleverd wordt aan Polen voor een klein vergrijp maar de politie kan hem niet vinden. foto: Bram Budel Bram Budel

Als er een politieauto door de lege polder aan komt rijden, is Sjaak Essen (58) op zijn hoede. Komen ze voor hem?

Sinds april vorig jaar was dat een keer of vijf het geval. Agenten bellen aan bij huizen in Noord-Holland waar Essen heeft gewoond, ze posten langs wegen waarvan ze denken dat hij die gebruikt en bezoeken bedrijven waar hij zou kunnen werken.

Sinds 22 juli 2009 is Sjaak Essen officieel voortvluchtig. Op die dag besliste de Amsterdamse rechtbank dat hij mocht worden overgeleverd aan Polen. Zo wordt uitlevering genoemd tussen landen van de Europese Unie. Polen had daar om gevraagd omdat Sjaak Essen in mei 2002 in een Poolse gevangenis een bewaarder tweehonderd Zloty (ongeveer 25 euro) zou hebben gegeven om een fles wodka voor hem te kopen.

Hij is niet de enige Nederlander die voor een relatief licht vergrijp wordt overgeleverd aan een ander Europees land. De procedure daarvoor is in 2004 op Europees en Nationaal niveau versimpeld. De mogelijkheden voor rechters om te beoordelen of het terecht is dat iemand wordt opgeëist zijn toen beperkt.

De procedure eenvoudiger geworden, zeggen de mensen die er mee werken. Van de ongeveer 600 overleveringsverzoeken werd in 2009 maar 6 procent geweigerd. Hoogleraar rechtspleging Philip Langbroek onderzocht 250 Europese Aanhoudingsbevelen. Hij concludeert: „Een aantal landen misbruikt het Europese Aanhoudingsbevel voor lullige zaakjes en kruimelwerk.”

Dat is, vindt Sjaak Essen, het geval in zijn zaak. Hij vertelt erover op een boerderij in Noord-Holland. Hij heeft de grote handen en gebruinde huid van iemand die op het land werkt. Maar dat doet hij al heel lang niet meer. Ondanks zijn status als voortvluchtige werkt hij, als bedrijfsleider bij een teler.

Samen met anderen was hij in 1999 een agrarisch bedrijf begonnen in Polen. Ze verbouwden sla en broccoli op 600 hectare gepachte grond. Tot een felle hagelbui op 17 augustus 2000 de volledige oogst vernielde. Door geldtekort ontstond ruzie die ertoe leidde dat het bedrijf werd gesplitst. En het oude bedrijf droeg geen sociale lasten af voor de werknemers. Was Essen hiervoor nog verantwoordelijk? Hij zegt van niet. Hij werd wel veroordeeld en zat tien maanden in voorarrest. Daarna vluchtte hij naar Nederland, verstopt in een vrachtwagen. Bij de grens scheerde het licht van de zaklamp van de douanier vlak over zijn hoofd. Er staat nog 2,2 jaar open.

Het gekke is; het doet er nu juridisch helemaal niet toe of Essen terecht veroordeeld is of niet. Nederland levert geen onderdanen uit omdat ze een straf nog moeten uitzitten. Nederland levert wél onderdanen uit als een strafzaak tegen hen nog moet beginnen. En dat is in het geval van Sjaak Essen óók zo. Polen heeft om zijn overlevering gevraagd omdat hij tijdens zijn voorarrest in 2002 een bewaker geld zou hebben gegeven in ruil voor drank. Dat levert volgens Polen het strafbare feit corruptie op. En dát is een grond waarop Nederland onderdanen uitlevert.

Maar die aanklacht is onzin, zeggen Sjaak Essen en zijn advocaat Geert-Jan Knoops. Essen heeft inderdaad in 2001 geld aan een bewaker gegeven maar dat deed hij met het verzoek dat geld op zijn gevangenisrekening te storten, zodat hij pen en papier kon kopen in de gevangeniswinkel. Het was zijn vrouw eerder niet gelukt geld te storten. Gevangenismedewerkers zouden haar niet hebben willen begrijpen. Sjaak Essen weet wel hoe het zit: Polen heeft een stok gezocht om de hond mee te slaan. Hij vreest dat hij, eenmaal in Polen, alsnog 2,2 jaar straf zal moeten uitzitten. „En wie weet waar ze verder nog mee komen.”

Advocaat Knoops kan niet uitsluiten dat Essen gelijk krijgt. „Als Polen hem tegen de afspraak in daar vasthoudt voor eerder opgelegde straffen denk ik niet dat Nederland een arrestatieteam stuurt om hem te bevrijden”.

Knoops vindt dat de rechtbank kritischer had moeten kijken naar het overleveringsverzoek, met name naar de proportionaliteit; de verhouding tussen het middel (de overlevering) en het vermeende delict. „Zeker bij een land als Polen, dat de reputatie heeft voor kleine delicten om overlevering te vragen.”

Maar de mogelijkheden van de rechtbank zijn beperkt, zegt rechter Hans Evers van de Amsterdamse rechtbank. Het uitgangspunt van de Overleveringswet is nu juist het vertrouwen dat de lidstaten van de Europese Unie in elkaars rechtstaten hebben.

Knoops noemt het een „fictie” om te denken dat mensenrechten in alle Europese landen op dezelfde manier worden geëerbiedigd. „Een eerlijk proces is voor Nederlanders in Polen niet vanzelfsprekend alleen al omdat ze de taal niet machtig zijn en er niet altijd een goede tolk voorhanden is.” Daarnaast, zegt Knoops, duurt een proces er gemakkelijk twee of drie jaar. Zijn kantoor hoopt via het Europese Hof voor de Rechten van de Mens alsnog te voorkomen dat Essen wordt overgeleverd.

„Nederlanders denken dat ze beschermd zijn door hun nationaliteit”, zegt Knoops. „Ze weten niet dat ze zonder enige inhoudelijke toetsing kunnen worden overgeleverd.”

Ook Sjaak Essen had geen idee van de mogelijke gevolgen. Hij leidt nu het leven van een illegaal in Nederland. Hij gaat niet naar het winkelcentrum omdat hij bang is door agenten te worden aangehouden. Hij rijdt ‘s avonds geen auto omdat dan alcoholcontroles worden gehouden waarbij hij zich zou moeten identificeren.