Een niet zo moderne Koning stut wel onze democratie

Modern Koningschap. Daar ging het deze week over in het Kamerdebat over de begroting van Algemene Zaken, het departement van de minister-president. De graal bleef onbereikbaar. Geen wonder, koningschap is een sprookje, waar je rationeel mee kunt omgaan. Maar modern zal het principe van erfelijke geschiktheid voor een topfunctie nooit worden. Vooral de PvdA-woordvoerder Heijnen,

Modern Koningschap. Daar ging het deze week over in het Kamerdebat over de begroting van Algemene Zaken, het departement van de minister-president. De graal bleef onbereikbaar. Geen wonder, koningschap is een sprookje, waar je rationeel mee kunt omgaan. Maar modern zal het principe van erfelijke geschiktheid voor een topfunctie nooit worden.

Vooral de PvdA-woordvoerder Heijnen, die vroeg om een ‘samenbindend’, ‘boven de partijen staand’ koningschap ‘zonder de schijn van politieke invloed’ moest het ontgelden. Sinds zijn voorman Cohen eerder deze week aangaf te willen bewegen inzake het staatshoofd, leek de PvdA lid van een ontluikende meerderheid die alles niet bij het oude wil laten.

Maar wat wil de PvdA concreet veranderen? Daar had Heijnen niet veel over te zeggen. Het debat bleef steken op het niveau van een discussie over het maandagse kopje thee van de premier bij de koningin. Afschaffen om beïnvloeding te voorkomen. Die twee mogen alleen nog over het koningschap spreken, en niet meer over de schouwburg-btw of de sluiting van de Haringvliet.

Wantrouwen is nooit een heilzame basis voor regeling van de staatkundige verhoudingen. Wantrouwen jegens de persoon van het staatshoofd, foei bemoeial. Wantrouwen jegens de minister-president, die te slap zou zijn om die krachtige mevrouw of meneer op het paleis aan te horen en toch een eigen oordeel te vormen. Draaien om de hete brij, dat was het.

Niemand durft te zeggen dat het uit de tijd is. In het kielzog van de anti-Oranje-partij van Geert Wilders wordt het wel steeds makkelijker om over van alles en nog wat hatelijk te doen. Groene Draeck, lekker zelf onderhouden. Geen successierecht betalen, hoezo? Vliegen? Er zijn prima commerciële verbindingen. Is het nieuwe doel een koningschap zonder kroon?

Premier Rutte had wel een punt tijdens het Kamerdebat over zijn begroting: ,,Ceremonieel koningschap is een fopspeenwoord: iedereen zuigt er aan, maar er komt echt geen smaak meer uit.”  Sterker nog, uit een fopspeen komt in het begin al geen smaak.

Toch heeft ieder land behoefte aan iets daar boven. Op veel plaatsen wordt iemand gekozen voor een jaar of vier. De president van Ierland, bijvoorbeeld, of die van Tsjechië, beiden wonen op een kasteel, een beetje bovenin de hoofdstad. Er hangt een sfeer van nette armoede. Het is een staatshoofd, veel meer kan je er niet van zeggen. In het geval van Havel was het tenminste een schrijver en verzetsfiguur.

In Noord-Europa, met zijn rustige parlementaire democratieën, hebben we het bij min of meer erfelijke presidenten gehouden. Die noemen we koning of koningin. Dat vinden we schilderachtig. Onder Juliana straalde Soestdijk een sfeer van gezelligheid uit. Haar oudste dochter maakte het Hof zakelijker maar tegelijk vorstelijker. Je moest weer U zeggen en zij heeft de dossiers graag tijdig in huis, want zij leest ze.

Beatrix zou een uitzonderlijk goede president zijn geweest, als zij was gekozen. Zij heeft heel wat langer en harder gewerkt dan veel van haar vuttende onderdanen. Dat is reden tot dankbaarheid. Een beetje gouden koets-glorie om samen trots op te zijn én een kei als voorzitter van de natie. Een die ook nog ouderwets veel talen goed spreekt.

Waar komt het recente gezeur over het staatshoofd eigenlijk uit voort? Is competentie bij de uitoefening van een beroep zodanig uit de mode geraakt dat we haar een betweter zijn gaan vinden? Zijn we er stiekem niet zo zeker van dat haar oudste zoon het wel op het zelfde niveau kan overnemen? Of is onze parlementaire democratie zo versnipperd en a-historisch geworden dat we niet verder kunnen kijken dan wat roddel-analyses van de Familie? Natuurlijk, Mozambique was meer dan een beetje stom. Dat gezegd zijnde hoef je toch niet jaren te klieren over het systeem als je de praktijk bedoelt?

Is er echt iemand die denkt dat het staatshoofd te veel politieke invloed heeft? Minister-president Rutte, die de huidige verhoudingen verdedigde, met een brief van zijn sociaal-democratische voorganger Kok uit 2000 in de hand, weet als geen ander dat niet de koningin maar hij en zijn kompanen Verhagen en Wilders deze zomer bepaalden hoe het nieuwe kabinet er uitziet.

Dat gebeurde door de ongeschreven spelregels van de kabinetsformatie met een paar klappen van de steeksleutel te verbouwen. Dat was niet alleen onbeleefd jegens de Mevrouw, het was vooral een negeren van ongeschreven spelregels om de rechten van minderheden te beschermen en de totstandkoming van de macht zo transparant mogelijk te laten verlopen.

Het beschavingsniveau van een democratie wordt afgemeten aan de wijze van omgang met minderheden. Daar aan herinneren heeft niets te maken met het dekken van ongecontroleerde macht van het staatshoofd. Haar uit de regering kieperen, zoals de PVV wil, zonder de monarchie af te schaffen, vergroot de vrijheid van toekomstige vervullers van het ambt om via de media macht te zoeken.

Is dat wat Geert Wilders en zijn aarzelende navolgers nastreven? Het volle gevecht om de gunst van het volk per dag in de praat-programma’s uitvechten? De Tweede Kamer als studio voor dag-tv, en de politiek vogelvrije vorst in Pauw & Witteman op zoek naar zijn plaats onder de zon? Vandaag razend populair. Morgen weggejouwd.

Of het een gekozen of een erfelijk staatshoofd is, het gaat om een institutie. Zoals de rechterlijke macht geen serie meneren en mevrouwen maar een institutie moet zijn. En het parlement een door het volk gekozen en gecontroleerde institutie is, de hoogste die we hebben. Die instellingen bij elkaar maken het verschil met een bananenrepubliek. Beetje zuinig op zijn.

    • Marc Chavannes