Een niet zo moderne Koning stut wel onze democratie

Nederland , Loenen ,3-11-2007 Koningin Beatrix maakt appeltaart in de keuken van Open Erf de Groote Modderkolk. Op zaterdag 3 november zetten Hare Majesteit de Koningin en Hare Koninklijke Hoogheid Prinses Margriet zich in als vrijwilliger op het Open Erf de Groote Modderkolk van Natuurmonumenten en Stichting Verdandi te Loenen. Ze hielpen mee met de dagelijkse werkzaamheden op en rond het erf. Op Open Erf de Groote Modderkolk werken Natuurmonumenten en Verdandi samen onder het motto: zorg voor mens en natuur. Op de boerderij wonen en werken tien jongeren met een verstandelijke beperking. Ook zo’n vijftien andere mensen met een verstandelijke beperking helpen dagelijks onder begeleiding van Verdandi-medewerkers en vrijwilligers met de werkzaamheden. In natuurgebied De Loenense Enk helpen ze bij het beheer en de verzorging van de kudde brandrode runderen. Ook zijn ze actief in het natuurgebied, de moestuin en de boomgaard. De oogst wordt verwerkt en verkocht in de theeschenkerij De koningin en prinses kwamen in het kader van Make A Difference Day (MADD), een jaarlijks terugkerend landelijk evenement waarin vrijwilligerswerk centraal staat. De koningin heeft juist voor Open Erf de Groote Modderkolk gekozen omdat hier op kleine schaal zorg voor mens en natuur samenkomen en waarbij de inzet van vele vrijwilligers onmisbaar. De koningin en prinses staken samen met de bewoners en vaste vrijwilligers van Open Erf de Groote Modderkolk de handen uit de mouwen. Ze werkten tussen de andere vrijwilligers en werden ingepast in de reguliere werkzaamheden. Natuurmonumenten en Verdandi kunnen altijd extra hulp gebruiken om de natuurgebieden goed te beheren of de bewoners te begeleiden bij een zinvolle tijdsbesteding. Beide organisaties zijn vereerd met deze bijzondere geste van het Koninklijk Huis Foto Maarten Hartman

Modern Koningschap. Daarover ging het deze week in het Kamerdebat over de begroting van Algemene Zaken, het departement van de minister-president. De graal bleef onbereikbaar. Geen wonder. Koningschap is een sprookje, waarmee je rationeel kunt omgaan, maar modern zal het principe van erfelijke geschiktheid voor een topfunctie nooit worden.

Vooral de PvdA-woordvoerder Heijnen, die vroeg om een ‘samenbindend’, ‘boven de partijen staand’ koningschap ‘zonder de schijn van politieke invloed’, moest het ontgelden. Sinds zijn voorman Cohen eerder deze week zei te willen bewegen inzake het staatshoofd, leek de PvdA lid van een ontluikende meerderheid die alles niet bij het oude wil laten.

Maar wat wil de PvdA concreet veranderen? Daar had Heijnen niet veel over te zeggen. Het debat bleef steken op het niveau van een discussie over het maandagse kopje thee van de premier bij de koningin: afschaffen om beïnvloeding te voorkomen. Die twee mogen alleen nog over het koningschap spreken, en niet meer over de schouwburg-btw of de sluiting van de Haringvliet.

Wantrouwen is nooit een heilzame basis voor regeling van de staatkundige verhoudingen. Wantrouwen jegens de persoon van het staatshoofd, foei bemoeial. Wantrouwen jegens de minister-president, die te slap zou zijn om die krachtige mevrouw of meneer op het paleis aan te horen en toch een eigen oordeel te vormen. Draaien om de hete brij, dat was het.

Niemand durft te zeggen dat het uit de tijd is. In het kielzog van de anti-Oranje-partij van Geert Wilders wordt het wel steeds makkelijker om over van alles en nog wat hatelijk te doen. Groene Draeck, lekker zelf onderhouden. Geen successierecht betalen, hoezo? Vliegen? Er zijn prima commerciële verbindingen. Is het nieuwe doel een koningschap zonder kroon?

Premier Rutte had wel een punt tijdens het Kamerdebat over zijn begroting: „Ceremonieel koningschap is een fopspeenwoord: iedereen zuigt er aan, maar er komt echt geen smaak meer uit.” Sterker nog, uit een fopspeen komt in het begin al geen smaak.

Toch heeft ieder land behoefte aan iets daarboven. Op veel plaatsen wordt iemand gekozen voor een jaar of vier. De president van Ierland, bijvoorbeeld, of die van Tsjechië. Beiden wonen op een kasteel, een beetje boven in de hoofdstad. Er hangt een sfeer van nette armoede. Het is een staatshoofd. Veel meer kun je er niet van zeggen. In het geval van Havel was het tenminste een schrijver en verzetsfiguur.

In Noord-Europa, met zijn rustige parlementaire democratieën, hebben we het bij min of meer erfelijke presidenten gehouden. Die noemen we koning of koningin. Dat vinden we schilderachtig. Onder Juliana straalde Soestdijk een sfeer van gezelligheid uit. Haar oudste dochter maakte het hof zakelijker, maar tegelijk vorstelijker. Je moest weer u zeggen en zij heeft de dossiers graag tijdig in huis, want zij leest ze.

Beatrix zou een uitzonderlijk goede president zijn geweest, als zij was gekozen. Zij heeft heel wat langer en harder gewerkt dan veel van haar vuttende onderdanen. Dat is reden tot dankbaarheid. Een beetje goudenkoetsglorie om samen trots op te zijn én een kei als voorzitter van de natie, één die ook nog ouderwets veel talen goed spreekt.

Waar komt het recente gezeur over het staatshoofd eigenlijk uit voort? Is competentie bij de uitoefening van een beroep zodanig uit de mode geraakt dat we haar een betweter zijn gaan vinden? Zijn we er stiekem niet zo zeker van dat haar oudste zoon het wel op hetzelfde niveau kan overnemen? Of is onze parlementaire democratie zo versnipperd en ahistorisch geworden dat we niet verder kunnen kijken dan wat roddelanalyses van de familie? Natuurlijk, Mozambique was meer dan een beetje stom. Dat gezegd zijnde hoef je toch niet jaren te klieren over het systeem als je de praktijk bedoelt?

Is er echt iemand die denkt dat het staatshoofd te veel politieke invloed heeft? Minister-president Rutte, die de huidige verhoudingen verdedigde, met een brief van zijn sociaal-democratische voorganger Kok uit 2000 in de hand, weet als geen ander dat niet de koningin maar hij en zijn kompanen Verhagen en Wilders deze zomer bepaalden hoe het nieuwe kabinet er uitziet. Dat gebeurde door met een paar klappen van de steeksleutel de ongeschreven spelregels van de kabinetsformatie te verbouwen. Dat was niet alleen onbeleefd jegens de Mevrouw, het was vooral een negeren van ongeschreven spelregels om de rechten van minderheden te beschermen en de totstandkoming van de macht zo transparant mogelijk te laten verlopen.

Het beschavingsniveau van een democratie wordt afgemeten aan de wijze van omgang met minderheden. Daaraan herinneren heeft niets te maken met het dekken van ongecontroleerde macht van het staatshoofd. Haar uit de regering kieperen, zoals de PVV wil, zonder de monarchie af te schaffen, vergroot de vrijheid van toekomstige vervullers van het ambt om via de media macht te zoeken.

Is dat wat Geert Wilders en zijn aarzelende navolgers nastreven? Het volle gevecht om de gunst van het volk per dag in de praatprogramma’s uitvechten? De Tweede Kamer als studio voor dag-tv, en de politiek vogelvrije vorst in Pauw & Witteman op zoek naar zijn plaats onder de zon? Vandaag razend populair. Morgen weggejouwd. Of het een gekozen of een erfelijk staatshoofd is, het gaat om een institutie, zoals de rechterlijke macht geen serie meneren en mevrouwen, maar een institutie moet zijn. Zoals het parlement een door het volk gekozen en gecontroleerde institutie is, de hoogste die we hebben. Die instellingen bij elkaar maken het verschil met een bananenrepubliek. Beetje zuinig op zijn.

E-mail de auteur (opklaringen@nrc.nl) of schrijf online op www.nrc.nl/opklaringen