Ook de banken treft blaam

Van de 16 miljoen die hij stal is 12 miljoen terug, en Clemens K. is waarschijnlijk op de vlucht. De rechtbank velde een hard vonnis.

Vier jaar geëist, vijf jaar gegeven. Zelden legt de rechtbank in Nederland een hogere straf op dan de officier van justitie eist, maar in de strafzaak tegens Clemens K. is dat gebeurd, wegens verduistering van zestien miljoen euro bij het kunstfonds BKVB, en nog eens 4,5 ton bij stichting SKOR. De rechtbank besloot tot dit harde vonnis omdat K. op grote schaal met gemeenschapsgeld fraudeerde, en met zijn misdrijf het draagvlak van de kunstsector heeft verkleind.

Dat vonnis is voorlopig de enige sanctie in deze zaak. Het ministerie van OCW ziet in de grootscheepse verduistering geen aanleiding om in te grijpen bij de directie van het Fonds BKVB: „Dat gebeurt alleen als het fonds zijn taak verwaarloost, en dat is hier niet het geval”, aldus een woordvoerder. Dat er nog vier miljoen euro subsidie kwijt is, acht OCW geen verwaarlozing. Bij het fonds is het bestuur vervangen, maar directeur Lex Ter Braak blijft aan. Het interim-bestuur vindt dat de fraude hem niet is aan te rekenen.

K. blijkt in grote vrijheid te hebben kunnen handelen. „Hij heeft handig gebruik gemaakt van het gebrek aan controle”, aldus het vonnis. Opvallend was het oordeel van de rechtbank over de banken waar het fonds mee werkte – ABN Amro en ING. Die hebben „onvoldoende adequaat gereageerd.”

Er bestond bij de betrokken instanties veel vertrouwen in K., die sinds 2000 bij het fonds werkte, en in 2007 voorzichtig met zijn fraude begon. Vlak voor zijn grote klapper tussen januari en maart 2009 belastte K. medewerkers met de jaarrekening 2008, waardoor hij ongemoeid te werk kon gaan. Tegelijk werd een nieuw boekhoudkundig systeem ingevoerd, en K. deed de uitvoering.

Door een achteraf lek gebleken betalingsconstructie kende K. eigenhandig subsidies toe aan niet-bestaande kunstinstellingen. Hij vervalste daartoe onder meer de benodigde handtekening van fondsdirecteur Lex ter Braak.

Bij het uitkeren van de subsidies kon K. 50.000 euro per keer overmaken. Dat is veel: bij de Mondriaanstichting (die jaarlijks 17,6 miljoen subsidie verdeelt) was dit 5000 euro. Volgens het fonds volgde dat bedrag uit de afweging dat kleinere overboekingen meer boekhouding vergen en dat dan meer gemeenschapsgeld naar de organisatie gaat. K. vond ook een manier om die 50.000 euro een onbeperkt aantal keren over te boeken. Hij deed dat ruim 300 keer.

Inmiddels is dit bedrag bij het Fonds BKVB „aanzienlijk verlaagd”, aldus een woordvoerder die het exacte bedrag niet wil noemen. En niemand kan die transacties nog zelfstandig uitvoeren.

De fondsen verstrekken subsidies middels het systeem van schatkistbankieren (zie kader). Omdat het zelfstandige bestuursorganen zijn, staan ze op afstand van het ministerie, dat wel de jaarrekening en de accountantsverklaring krijgt. Het ministerie controleert steekproefsgewijs of de werkzaamheden van de accountant toereikend zijn. De laatste controle van OCW bij het Fonds BKVB was in 2007, over de jaarrekening van 2005, toen K. nog niet fraudeerde.

K. begon met zijn fraude in 2007, maar de accountant van Ernst & Young die de boeken over dat jaar controleerde, is die fraude niet opgevallen. K. verzon bonafide ogende bestemmingen voor het geld. Het fonds is intussen van accountant gewisseld, maar wil niet toelichten waarom.

En dan de banken. Aan ABN vroeg K. geen afschriften meer te sturen, en dat wekte geen verdenking. De ING stond een grote transactie toe, zonder de daarvoor benodigde handtekening van Ter Braak. Beide banken geven geen commentaar. Het Openbaar Ministerie vond niet dat de banken medeverantwoordelijk zijn: „Als ik mijn portemonnee in een café op de bar laat liggen, is dat geweldig dom. Maar degene die hem pikt is net zo goed een dief,” aldus de officier van justitie.