Massagraven in kartonnen dozen

Centrum Beeldende Kunst

Filip Berte: Eutopia. T/m 28 nov, Plompetorengracht 4, Utrecht. Inl: www.cbk-utrecht.nl

In een mooi pand aan een Utrechtse gracht worden op dit moment de pijnpunten van Europa gehuisvest. De bezoeker kan er dwalen door het Collective Memory Mass Grave van de Vlaamse kunstenaar Filip Berte: een bouwwerk van opgestapelde houten kisten en kijkdozen. Kleine kijkgaatjes op verschillende niveaus zijn bereikbaar middels opstapjes.

In de kisten huist het veelvormige drama. Je kunt er kijken naar de Armeense genocide (1915-1923), de brand van Smyrna (1922), een verwoest huis in Zhinvali (1994), de resten van de universiteitsbibliotheek van Sarajevo (1992) en het massagraf in Katyn (1940). De maquettes zijn gemaakt van karton en worden oranje belicht door in de kisten verstopte lampjes. Het levert een effectief somber effect op.

De opstelling maakt deel uit van Bertes omvangrijker project Eutopia, een onderzoek naar ‘het geografische, politieke, historische en culturele Europa’. Het is een project van vele jaren, dat er uiteindelijk in 2013 uit zal zien als een soort huis, waarin de onderwerpen in verschillende kamers worden ondergebracht. Dit werk symboliseert de kelder.

De vormgeving van het geheel lijkt willekeurig. Er is geen hiërarchie en geen chronologie. De bezoeker moet zelf op zoek tussen de opgestapelde kubusvormen. Het is een vreemde, maar indrukwekkende speurtocht – met als beloning de beerput van de Europese geschiedenis; dood, verderf, misdaad en vergelding.

Viola lindner

Lego-kunst

De Zwarte Ruyter

Construx, t/m 10 dec, Van der Takstraat 107, Rotterdam. Inl: www.dezwarteruyter.net

Tentoonstellingsruimte De Zwarte Ruyter heeft in een jaar tijd een flinke kliek aan zich weten te binden. Ondanks de storm kwamen de bezoekers afgelopen vrijdag massaal af op de opening van Construx: een tentoonstellingsestafette waar elke twee weken een andere kunstenaar een constructie bouwt met steigerpijpen die de galerie hun ter beschikking stelt. Handig basismateriaal voor kunstenaars met spierballen.

Initiatiefnemer Judith Vogt, zelf ook kunstenaar, had eerder in de maand de aftrap verricht door met de buizen een architectonische installatie te bouwen die vooral in de weg stond. Zoals dat gaat met grote bouwsels, zeker in Rotterdam, werd het een ding met geldingsdrang. Na Vogt was Eric Roelen aan de beurt. Hem deden de pre-fab buizen vooral denken aan het modernisme van begin vorige eeuw. Terecht: het waren immers de avant-gardes die zorgden voor standaardisering in design en architectuur. Dat zou design voor de massa’s mogelijk maken.

Roelen maakte met de buizen een bekend soort bureaulamp – Ikea, Hema – van drie meter hoog. Daarmee wilde hij laten zien hoe mooi en eerlijk dit soort constructies zijn die in elk huishouden onopvallend in een hoekje staan. Roelens object daarentegen helt gevaarlijk over een bureau dat geïntimideerd lijkt te zijn door dit agressieve gevaarte van moderne principes.

Als je wilt, kun je van alles in dit soort kunst lezen – maatschappijkritiek, kunsthistorische referenties. Maar eigenlijk gaat Construx vooral om bouwen, experimenteren, knutselen, zonder dat het eindresultaat vaststaat. De laatste twee deelnemers – Dico Kruijsse en Lisa Gliederpuppe – hebben nog geen idee wat ze gaan doen, al denkt Gliederpuppe wel aan iets met paaldanseressen.

Die experimentele aanpak is de filosofie van De Zwarte Ruyter: exposanten uit de hele wereld zijn welkom, als ze maar van de ruimte een werkplaats maken en iets durven uitproberen. De term Construx doet misschien denken aan de utopieën van de constructivisten vorige eeuw, het klinkt ook als Knex. Kunst als Lego, maar dan voor grote mensen.

Sandra Smets