Zuid-Afrika's grootste exportproduct: rap

Die Antwoord treedt vanavond op in Amsterdam.

Mystificatie heeft deze rapformatie groot gemaakt. Maar het is en blijft een act, vinden sommigen.

De naam van de wijk, ‘Brooklyn’, klinkt werelds, maar De Mist Straat in het noorden van Kaapstad is in werkelijkheid een uitgestorven pauperlaantje onder de stinkende rook van een luchtmachtbasis. Graatmagere honden waken er tussen half gedemonteerde autowrakken in voortuinen van beton.

Hier, rond pastelkleurige bungalows aan een loodrechte asfaltstrook, begon een wereldwijde muzieksensatie. De straat figureerde in de YouTube-clip ‘Zef Side’, waarmee de nihilistische Zuid-Afrikaanse rapformatie Die Antwoord zichzelf aan de wereld presenteerde en de eerste stenen legde van een zorgvuldig doordacht imago.

In beeld: de graatmagere, fors met teksten getatoeëerde voorman Ninja die met zijn oversized T-shirt, achterhaalde zonnebril en blokkapsel nog het meest wegheeft van het figuurtje Fido Dido uit een frisdrankreclame uit de jaren tachtig. Rappen gaat hij even later, slechts gekleed in een boxershort, met de albumkunst van het legendarische album Dark Side of the Moon uit 1973 van Pink Floyd, ook een band waarvoor de visuele identiteit minstens zo belangrijk was als de muziek. Naast Ninja, hangend voor een grauwe schutting, zijn goudblonde, futuristisch gekapte sidekick Yo-Landi Vi$$er. En helemaal rechts in beeld de omvangrijke maar weinig spraakzame dj Hi-Tek, die volgens Ninja bij zijn grootmoeder woont en in Antwoord-jargon met zijn pc computer verantwoordelijk is voor aanstekelijke next level beats (en in werkelijkheid niet bestaat: het geluid van Die Antwoord komt van een slimme producer die op het podium door wisselende personen wordt vertolkt.)

Het filmpje werd 18 december vorig jaar online gezet en via YouTube hebben vijf miljoen mensen het inmiddels gedownload. Een paar weken later ging ‘Enter the Ninja’ online. „Ik vertegenwoordig Zuid-Afrikaanse cultuur”, zegt Ninja daarin met gedragen stem als ware het een beginselverklaring. „Je hebt hier een hoop verschillende dingen. Zwarten. Blanken. Kleurlingen. Engels. Afrikaans. Xhosa. Zulu. Watookal. Ik ben zoals al die verschillende dingen, al die verschillende mensen, fucked in één persoon.”

Dan volgt archaïsche rave-muziek en zorgvuldig geconstrueerde grofbek-rap, afgewisseld met het Mickey Mouse-stemgeluid van de engelachtige Yo-Landi en onplezierige beelden van de in Zuid-Afrika beroemde kunstenaar Leon Botha, die lijdt aan de verouderingsziekte progeria. De clip roept herinneringen op aan de door Die Antwoord bewonderde fotograaf Roger Ballen, die beroemd werd met beelden van armoedige en vaak mismaakte Zuid-Afrikanen.

Via het invloedrijke Amerikaanse weblog Boing Boing verspreidde de befokte rof taal van Die Antwoord zich als een virus over internet. Enter the Ninja werd tot nu toe 8,5 miljoen keer gedownload en Die Antwoord kreeg een uitnodiging voor het beroemde Coachella-festival in Californië, een telefoontje van regisseur David Lynch die zei hen te adoreren (en de Zuid-Afrikaanse freakshow zelf bedacht had kunnen hebben) en sleepte uiteindelijk een lucratieve platendeal in de wacht bij Interscope, het platenlabel waar ook Eminem, 50 Cent en Snoop Dogg onder contract staan. Vorige maand verscheen het eerste volledige album van Die Antwoord, $O$.

Na een Amerikaanse tournee en een eerder optreden op Lowlands is Die Antwoord terug in Nederland voor een optreden vanavond in de Melkweg. Die Antwoord en die andere rijzende Afrikaanstalige hiphopster Jack Parow zijn de prominentste vertolkers van ‘Zef’, een door henzelf zo genoemde Afrikaner subcultuur die volgens Ninja de „ultieme Zuid-Afrikaans stijl” zou zijn. Zef als woord bestaat al jaren, schreef het Afrikaner dagblad Beeld onlangs in een grondige ontleding. Maar als beweging (of eigenlijk: marketingconcept) is het nieuw. De term zou zijn afgeleid van de Ford Zephyr, een auto die in de jaren zeventig in Zuid-Afrika buitengewoon populair was en in de wijken van de lagere middenklasse – ten noorden van Kaapstad, achter de ‘Boereworsgrens’ – met brede banden, gierende uitlaten en buitensporige spoilers rijdend gehouden wordt.

Vroeger, analyseerde eindredacteur Frikkie Lombard van het Woordeboek van die Afrikaanse Taal in Beeld, betekende zef ‘kitsch’, nu betekent het ‘nouveau riche’. Gepimpte auto’s en gouden kettingen zijn zef, heeft Yo-Landi gezegd. Wie zef is zet zich af tegen elites met snobsmaak. Wie zef is, drinkt ‘Klipdrift’ (Zuid-Afrikaanse brandy) met cola. „Zef betekent dat je arm bent maar smaak hebt. Dat je arm bent, maar sexy. Dat je stijl hebt.” Zef, dat is white trash als geuzentitel.

Zef werd geboren in De Mist Straat in Kaapstad, maar niemand hier die ervan heeft gehoord. Van Die Antwoord trouwens ook niet. Ondanks de ondubbelzinnige teksten, het aangemeten getto-imago en de suggestie van protest tegen de conservatieve Afrikaner mainstream (zoals bijvoorbeeld eerder de Afrikaner punkband Fokofpolisiekar deed), is Die Antwoord een elitair kunstwerk dat in de grote mainstream kranten trots wordt beschreven als het grootste Afrikaner exportproduct sinds Sarie Marijs.

„Ze zochten een armoedig beeld, denk ik”, zegt Emily Viljoen, die in De Mist Straat op nummer 13 woont, het huis waar de virtuele geboorte van Die Antwoord is gefilmd. De clip werd afgelopen maand onderscheiden met een prijs van het Guggenheim Museum in New York, waarna Die Antwoord de regisseur van het filmpje, de Zuid-Afrikaan Sean Metelerkamp, er op Twitter van betichtte ten onrechte alle eer op te strijken. Volgens Ninja had hij slechts de camera gehanteerd, terwijl het idee van hem kwam. De oude vrouw trekt aan een sigaret, terwijl haar dochter zich schuil houdt achter een vale Volkswagen Golf zonder kentekenplaten. Vroeger was alles beter, zegt ze. „Ag fok. Wij hebben ons huis gewoon ter beschikking gesteld.”

Want Ninja noch Yo-Landi groeide hier daadwerkelijk op. Johannesburg, de rijkere antipode van Kaapstad, is waar beiden vandaan komen. Boze tongen beweren dat ze op goede particuliere scholen hebben gezeten, wat natuurlijk niet in het plaatje past, en dat Yo-Landi een prestigieuze kunstacademie zou hebben gevolgd, maar veel laten de twee – die ook in het echte leven een koppel vormen, in een gegoede wijk in Kaapstad wonen en samen een dochtertje hebben – niet los over hun achtergrond en privéleven. De officiële lezing luidt dat Ninja en Yo-Landi elkaar hebben ontmoet nadat Ninja was vrijgekomen uit de beruchte Pollsmoor-gevangenis in Kaapstad, waar de gangs hun spel van verdeel-en-heers gewoon voortzetten, en dat collega Jack Parow de twee meenam naar een wild feest op de Kaapse vlakte. Mystificatie heeft Die Antwoord groot gemaakt.

Maar Ninja, die in het dagelijks leven Watkin (‘Waddy’) Tudor Jones heet en 36 jaar oud is, is bepaald geen onbekende in de Zuid-Afrikaanse kunstscene. Niet alleen als rapper, ook als performance kunstenaar en als beeldende kunstenaar die met tekeningen en pluche beestjes (‘dassies’) in serieuze galeries heeft geëxposeerd. Hij is, zegt singer-songwriter Josh Grierson „een genie die boven alles het talent heeft zichzelf commercieel aan de man te brengen”.

Jones was de voorman van de tamelijk succesvolle intellectuele band Max Normal (en later Max Normal.TV), die in 2008 nog op het Belgische Pukkelpop optrad en volgens kenners op de rand van de wereldwijde doorbraak stond toen Jones het voor gezien hield. Hij wilde, zeggen oud-bandleden nu sarcastisch, geen concessies doen aan de commercie. Op internet zijn nog filmpjes te vinden van het hilarische Rap Made Easy, waarin Jones alias Max Normal met assistentie van dezelfde Yo-Landi achter een powerpointdiashow in driedelig pak een cursus rap voor beginners afsteekt. (‘Step one/ Take a deep breath/ You sound weak/ If you don’t inhale deep/ Before you speak’).

Maar in 2008 preludeert de van huis uit Engelstalige Jones in een interview ook al op een volgend project dat hem naar eigen zeggen eindelijk een huis in Zwitserland moet bezorgen: „mad fuckin’ gangster rap” uit „de diepe, donkere krochten van Afrika”. Dat werd Die Antwoord, een creatie die volstrekt Zuid-Afrikaans is, maar Zuid-Afrikanen al vele hoofdbrekens bezorgd heeft omdat de versmelting van het beeld van Afrikaner trash met de kleurlingengangstercultuur van de Kaapse vlakte („fucked in één persoon”) in het nog altijd sterk gesegregeerde Zuid-Afrika in werkelijkheid niet bestaat en nogal gekunsteld overkomt.

Je bent wie je wilt zijn, lijkt de boodschap: „Ik ben een fucking kleurling als ik een kleurling wil zijn. Mijn innerlijke fucking kleurling wil ontdekt worden”, zegt Ninja in het nummer ‘Jou Ma se Poes in ’n Fishpaste Jar’, een titel die Amerikaanse kranten wijselijk onvertaald lieten.

„Was Waddy als Max Normal nog een bezielende vegetariër, die tegen drugs rapte en aardig voor de mensen was, als Ninja is hij alleen maar een grove vuilspuiter die zich heeft vereenzelvigd met de gewelddadige drugsbendes van de Kaapse vlakte”, zegt Andy Davis, hoofdredacteur van het underground muziekblad Mahala in Kaapstad. „Waddy heeft veel naar Amerikaanse gangstarap geluisterd en heeft daarna door de achterbuurten van Kaapstad goed te observeren zijn eigen versie gecreëerd”, zegt Davis, die Jones’ werk al tien jaar volgt.

‘Pretty Wise’ staat in Ninja’s nek getatoeëerd. Dat is een verwijzing naar de op geld beluste ‘26’-bende in Kaapstad. Andere teksten op zijn lijf (‘A woman is more dangerous than a loaded pistol’ bijvoorbeeld) komen weer van andere gangs uit Kaapstad. „Hij heeft zijn huiswerk goed gedaan en hij leeft volledig naar zijn eigen creatie. Maar het is en blijft een act.”

Een riskante ook, schrijft de gekleurde rapper Neon Don in een reactie op de Mahala-site. Een paar jaar terug werkte Neon Don nog samen met Waddy Jones, maar dat vertikt hij nu omdat het gedweep met de gewelddadige drugsbendes volgens hem „kak ernstig en fucking gevaarlijk” is.

Ook andere Zuid-Afrikaanse artiesten hebben moeite met het rariteitenkabinet van Die Antwoord. De bekende zanger en schrijver Koos Kombuis, die tijdens de apartheid zelf het heilige Afrikaans van de heersende elites openbrak voor liberale geluiden, noemde Die Antwoord in zijn column in de krant Rapport een ongeïnspireerde ‘marketingtruc’. Kombuis voelt zich „ongemakkelijk bij hun seksisme, hun gebrek aan toekomstvisie, hun dimensieloze anarchie en hun zelfhaat”. Maar, schreef hij: ‘Het is het voorrecht van de jeugd om onverschillig, onverantwoordelijk, oppervlakkig en narcistisch te zijn.’

YouTube heeft Die Antwoord grootgemaakt. Bekijk de filmpjes via nrcnext.nl/links