Terug naar de jaren 80, maar dan met minder uitkering

Hosselen als drugsverslaafde in de Bijlmer vergt incasseringsvermogen. Johnnie, die nu relaxed een fiets op een kar laadt, is er veteraan in. Hij heeft lange tijd de buurt onveilig gemaakt om high te worden. Misschien dat hij juist daarom zo rustig kan omgaan met scheldende Amsterdammers. Die komen hun losgeknipte of teruggevonden fiets ophalen na een lange tram-, metro- en busreis van de stad naar het gemeentelijke fietsdepot, diep in het havengebied. Meestal gaan de klanten nog tevreden weg ook. En in de Bijlmer hebben de mensen geen last meer van Johnnie.

Iedereen blij.

Deze harmonie van belangen dreigt te worden verstoord. Gemeenten moeten bezuinigen en Amsterdam kijkt begerig naar mogelijkheden om te besparen op de kosten van gesubsidieerde arbeid en van arbeidsbemiddeling. Zeker, er zijn miljarden verspild aan falende reïntegratie in de arbeidsmarkt. Het rendement is laag. Maar moet dan ook de hoop worden opgegeven voor mensen zoals Johnnie, die graag werkt?

Wethouder Andrée van Es (werk en inkomen, Groenlinks) zei dat ze alleen nog wil betalen voor mensen die meteen aan werk kunnen komen. Het aantal werkzoekende Amsterdammers dat dan niet aan een baan geholpen wordt, verdubbelt bijna, van een kwart van de 47.000 werklozen tot bijna de helft. Het zou jammer zijn dat mensen met een handicap worden opgegeven wegens wanpraktijken. Ze komen dan vaak weer op straat, waar ze in hun verveling buurtbewoners, de politie, justitie of de diverse hulpinstanties bezighouden.

Op één na zijn alle fietsverwerkers mannen. Ze hebben ‘vlekjes’, zoals dat op zijn Nederlands heet. Volgens locatiemanager Paul Speet (56), een lange, tanige man met korte baard, komen ze in de nieuwe regeling veel minder vaak in aanmerking voor bemiddeling. In een hoge loodshal zie ik hen fietsen sorteren. Ze hebben verstandelijke handicaps of een verleden als alcoholist, verslaafde, dakloze of bajesklant. Omdat ze dankzij het werk een regelmatig leven hebben, kunnen ze weer een huis krijgen of toegelaten worden in een beschermde woongroep, waar ze door hulpverleners in de gaten worden gehouden.

Het is een wonder hoe eendrachtig het toegaat. Speet houdt van fietsen en van deze mannen. Behalve de mooiste frames, gepoederde en gemoffelde velgen kent deze ergotherapeut de persoonlijke geschiedenissen en gebruiksaanwijzingen van de mannen. De een moet je even met rust laten, ook als hij te laat komt. De meesten moet je meteen thuis optrommelen als ze er niet zijn. Lastige Marokkanen heeft hij ook in dienst. Honderd van de honderdvijftig zijn tot nu doorgestroomd naar de reguliere arbeidsmarkt. Zo kunnen de mannen samen de fietsendiefstal beperken, door het graveren van frames, en voorkomen dat de stad niet verstopt raakt met bossen roestige stangen en wielen. Eenderde van de geparkeerde fietsen in Amsterdam is afval.

Behalve de opbrengst van dit fietsbedrijf is er een hele receptuur aan afkortingen om deze mannen te financieren. Ze vloeien Speet zo vanzelfsprekend van de lippen dat ik de draad kwijtraak. De WSW, AWBZ, CIZ, het UWV, de DWI, noem maar op. Hij moet het bij elkaar sprokkelen. De Wajong, de WAO voor jongeren, vindt hij ‘rampzalig’. Die biedt uitzicht op een leven lang thuiszitten. Het kabinet wil ook daarin korten. Naar Speets idee wil en kan vrijwel iedereen werken, maar werklozen worden vaak verkeerd en te permissief aangepakt.

In de jaren tachtig was thuiszitten met een royale uitkering standaard. Als medewerker van de verslavingskliniek Jellinek wilde Speet de mensen juist activeren. Langzaam keerde de tijdgeest. In de jaren negentig kon Speet aan zijn eerste gesubsidieerde werkproject beginnen. In Amerika, land van het kapitalisme, hadden veel steden toen allang gesubsidieerd werk voor daklozen, verslaafden of anderen met aanpassingsproblemen. De aanduiding ‘vlekje’ bestaat daar niet. Omdat ontslag gemakkelijk is, durven Amerikaanse werkgevers eerder mensen aan te nemen.

Het kabinet en het Amsterdamse gemeentebestuur hebben goede bedoelingen om te activeren. Maar voor een aantal dreigen de jaren tachtig van thuiszitten terug te keren. En dan armer, wegens strafsancties op uitkeringen. Dat is terecht voor mensen die niet willen, maar niet voor de jongens van Speet. Hij heeft al wachtlijsten. Als het misgaat, zijn er meer agenten, meer cipiers en hulpverleners nodig. En krijg je bossen weesfietsen in de stad.