Barst in spiegel

Premier Mark Rutte heeft veel uit te leggen morgen bij zijn bezoek aan Duitsland.

Zijn gedoogpartner Geert Wilders heeft bij veel Duitse politici geen goede naam.

Left-wing anti-racist protestors hold placards against the visit of Dutch right-wing party PVV Geert Wilders at a hotel in Berlin where he was set to speak on October 2, 2010. AFP PHOTO / DAVID GANNON AFP

Als de nieuwe Nederlandse premier Mark Rutte morgen een bezoek brengt aan de Duitse bondskanselier Angela Merkel zal er publiekelijk geen onvertogen woord vallen. Toch zijn er zorgen aan Duitse kant. De algemene indruk in Berlijn is, dat de Nederlandse politiek ingrijpend is veranderd nu Rutte’s kabinet wordt gesouffleerd door Geert Wilders. Hij heeft bij de meeste Duitse politici wegens zijn anti-islamitische opvattingen geen goede naam.

Wilders’ recente bezoek aan Berlijn is, eufemistisch gezegd, niet onopgemerkt gebleven. Alle Duitse media waren erbij. Vorige week werd Wilders door het weekblad Der Spiegel geïnterviewd. In dat gesprek liet hij zich, net als tijdens zijn optreden in Berlijn, onvriendelijk uit over bondskanselier Merkel. Hij verwijt haar dat ze „een kopie” uitprobeert van zijn eigen politiek. „Merkel is bang. Omdat uit peilingen blijkt dat een charismatische persoonlijkheid net als in Nederland op 20 procent van de stemmen kan rekenen.”

Dat is een nieuw, schel geluid in de Duits-Nederlandse relatie; een toon die sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog niet meer zo scherp is geweest. Merkel zei in een ongebruikelijk harde reactie op de Nederlandse kabinetsformatie dat ze samenwerking van CDA en VVD met de PVV betreurt. Haar partijgenoot Ruprecht Polenz zei dat Wilders „met zijn vijandigheid jegens de islam en zijn populisme” de samenleving splijt. De Duitse minister van Financiën, Wolfgang Schäuble, noemde de politiek van Wilders „volkomen de verkeerde weg in de wereld van de 21ste eeuw”. Kortom, een barst in de spiegel.

De Duits-Nederlandse naoorlogse relatie is eigenlijk altijd goed geweest. Weliswaar lang getekend door Nederlandse wrok over de oorlog en de bezetting, maar de groeiende wederzijdse handelsbetrekkingen maakten dat beide landen politiek en maatschappelijk nader tot elkaar kwamen en een verhouding kregen die tot op heden wordt gekenmerkt door grote gezamenlijke belangen en vanzelfsprekende vriendschap.

De oorlog is steeds meer op de achtergrond geraakt. Op de voorgrond is de economie gekomen, de culturele relatie, het toerisme en natuurlijk het feit dat Louis van Gaal, Arjen Robben en Mark van Bommel in Duitsland nieuwe voetbalhelden zijn.

Ondanks het goede nabuurschap komt tegenwoordig, als je met Duitse politici, collega’s en kennissen praat, steeds dezelfde vraag naar boven. Wat is er toch met Nederland aan de hand? Wat wil Wilders en wat betekent zijn macht voor de Duits-Nederlandse betrekkingen? Ook de Nederlandse ambassadeur in Duitsland, Marnix Krop, werd laatst tijdens een discussie in het Goethe Instituut gevraagd naar de politieke situatie in zijn vaderland. Krop verwees naar de kiezer: die heeft gesproken en de politiek moet hiermee rekening houden.

Beide landen doen hun best om niet naar de verschillen te zoeken, maar te wijzen op de zaken die verbinden. Allereerst de handel: op economisch gebied zijn Nederland en Duitsland samengeklonken door goederen- en kapitaalstromen die in West-Europa hun gelijke niet kennen. Het is een lotsverbondenheid waarvan de betrokkenen goed weten hoe groot het wederzijdse belang is. Maar ook op dit gebied zijn vragen gerezen. Een Duitse ondernemer informeerde laatst ongerust of Wilders ook van plan is zich met de buitenlandse handel en investeringen te gaan bezighouden.

Duitsland reageert zeer gevoelig op de macht van Wilders, die hier „een rechtse populist” heet te zijn. Zijn naam wordt in één adem genoemd met die van de oud-politicus Thilo Sarrazin, die met zijn recente boek Deutschland schafft sich ab – over de mislukte integratie van moslims – een fel debat heeft losgemaakt. Op het hoogtepunt daarvan kwam Wilders naar Berlijn. Hij zei dat de huidige generatie Duitsers niet verantwoordelijk is voor de wandaden van de nazi’s in de Tweede Wereldoorlog. Voor veel Duitsers is de oorlog nog steeds een ijkpunt voor een omzichtige omgang met minderheden.

Wilders is door zijn huidige machtsrol in de Nederlandse politiek „een onbekende en mogelijk onberekenbare factor”, zoals een anonieme Duitse diplomaat het uitdrukt. Het meeste zal hetzelfde blijven, zo is de verwachting, maar op enkele belangrijke gebieden zullen de piketpalen opnieuw de grond in moeten. „Tijdens Europees overleg kijken Duitsland en Nederland toch altijd naar elkaar. Dat kan veranderen als Wilders z’n anti-Europese ideologieën weet door te zetten in het Nederlandse beleid”, zegt de diplomaat.

Ondanks de barst in de spiegel overheerst voorlopig het vertrouwen. Een veelgehoorde opvatting luidt dat de relatie wel tegen een stootje kan. Bovendien is een groot aantal Duitsers het eens met Wilders’ gedachtengoed, getuige de grote respons op Sarrazins boek. De gevestigde politiek in Duitsland begint zich dat te realiseren. „Nederland loopt met immigratie en integratie op ons voorop. Misschien kunnen we van jullie leren”, aldus een Duitse parlementariër. Ook dat kan van betekenis zijn voor de Duits-Nederlandse verhouding.

Het interview met Wilders in Der Spiegel: nrcnext.nl/links

    • Joost van der Vaart