Een vreedzame Turkse revolutie in de wereld

De Turkse islamgeleerde Fethullah Gülen opent over de hele wereld scholen. Leidt hij een ‘onderwijs jihad’ of is hij juist het antwoord op radicale islam?

(NYT10) KARACHI, Pakistan -- May 3, 2008 -- PAKISTAN-SCHOOLS -- Students in the courtyard of the PakTurk school in Karachi, part of a network of Turkish schools in Pakistan that follow the philosophy of an Islamic scholar, Fethullah Gulen, April 2008. (Carolyn Drake/The New York Times)

Devon Marais (16) is een Zuid- Afrikaanse kleurling, geboren in de achterstandswijk Athlone bij Kaapstad maar hij antwoordt in perfect Turks als je hem vraagt hoe het met hem gaat. In het Turks kan hij je vertellen dat zijn toekomstdroom is om advocaat te worden.

Dat leerde hij hier, op de Star International High School in Athlone, een van de talrijke scholen wereldwijd aan het front van een geruisloze revolutie. Niet alleen veroveren de Turken het mondiale onderwijs, de studenten worden opgeleid in het gedachtegoed van de islamitische prediker Fethullah Gülen, gevreesd door sommigen, maar ook een stille kracht binnen en buiten de landsgrenzen.

Gülen is een Turkse islamgeleerde die sinds twaalf jaar in zelfverkozen ballingschap verblijft in de Verenigde Staten. Hij is schrijver, dichter en denker en presenteert zichzelf als pleitbezorger van ‘intellectuele verlichting’, tolerantie en vreedzame dialoog tussen alle geloven, tussen Oost en West.

Zijn filosofie staat aan de basis van duizenden scholen, universiteiten en stichtingen in Turkije en daarbuiten. Onderwijs ziet hij als de motor van de realisering van zijn idealen. Zijn broederbond wordt vergeleken met de islamitische variant van het christelijke genootschap Opus Dei en spreidt zijn vleugels steeds verder uit. Zijn scholen zijn nu te vinden in tachtig landen.

„Fethullah Gülen is mijn grote inspirator”, zegt Ayhan Cetin (35), die samen met acht andere Turken de school in Kaapstad bestiert. De muren van de school zijn behangen met geboden als bescheidenheid, broederschap en eerlijkheid. De leraressen dragen hoofddoeken. Anders dan in Turkije is dat in het Zuid-Afrikaanse onderwijs toegestaan. „Wat is ons masterplan?”, vraagt de schooldirecteur. „Dat al deze studenten later op belangrijke posities in de samenleving terecht komen. Succesvol, geschoold met onze normen en waarden. Dat betekent eerlijke mensen, op belangrijke posities.”

Zap van de school in Kaapstad naar een restaurant in Istanbul. Daar zit de schrijver Merdan Yanardag die een woordenwaterval nodig heeft om het gevaar van de Gülen-beweging te typeren. Hij schreef het boek ‘Hoe Turkije werd bezet’. Daarin stelt hij dat Gülen aan het hoofd staat van een „illegale organisatie met een geheime politieke agenda”. Volgens zijn lezing is de prediker de drijvende kracht achter de AK-regering van premier Erdogan en probeert hij stilaan de seculiere republiek en het wereldwijde onderwijs te islamiseren. De auteur spreekt zelfs over een „onderwijs-jihad”. Turkse zakenmensen financieren de beweging die volgens hem meer dan 100 miljard dollar op de bank heeft staan.

Hij waarschuwt: „De organisatie is niet zo vreedzaam en gematigd als zijn aanhangers zelf zeggen. De aanhangers van Gülen hebben alle organen van de staat geïnfiltreerd, ze hebben zich in alle poriën van het politiesysteem gemanoeuvreerd. Ze willen de macht.” Hij stopt en voelt even aan zijn broekriem. Daar zit het pistool dat hij altijd bij zich draagt. Hij is ervan overtuigd dat hij door zijn kruistocht tegen Fethullah Gülen zijn leven niet zeker is.

Begin oktober werd een voormalige politiecommissaris opgepakt die in een boek beschrijft hoe het Turkse politieapparaat nu is overspoeld met ‘Fethullahcilar’, zoals de aanhangers in Turkije worden genoemd. Volgens de aanklacht is de oud-politiecommissaris lid van een terreurbeweging, maar Yanardag twijfelt niet over de motieven van de aanhouding.

Hij werd zelf ook twee jaar geleden gearresteerd, ook op verdenking van lidmaatschap van een criminele organisatie. „Het was wel heel toevallig dat ik werd opgepakt op de dag dat ik naar Duitsland wilde vliegen om op een conferentie mijn zorgen uit te spreken over de beweging van Fethullah Gülen.” Sinds zijn arrestatie is zijn paspoort ingenomen.

De paranoia over Gülen heeft een Turkse context. De oude elite van seculiere Turken vreest de opkomst van de gelovige middenklasse die ruim is vertegenwoordigd in zowel de beweging van Gülen als de AK-partij. Onderwijs staat aan de basis van dat succes, vrome Turken zijn nu zichtbaar in de top van alle sectoren. Maar de angst leeft ook in het buitenland.

Gülen zelf zegt zich niet met politiek te willen bemoeien. Hij bevordert „het vreedzaam samenleven van tegenstrijdige ideeën, niet willen veranderen maar accepteren”. Hij veroordeelde eerder dit jaar wel de anti-Israëlische houding van de Turkse regering en riep op tot dialoog. Hij leidt een teruggetrokken bestaan in de VS.

Zijn afwezigheid voedt in Turkije het wantrouwen over zijn bedoelingen. „Zijn gezondheid kan niet langer de stress aan van de dagelijkse Turkse politiek”, verdedigt Fetih Cetin zijn leider in Istanbul. Cetin gaf zelf les op scholen in Rusland, Turkmenistan, Georgië en de VS. Nu bestuurt hij een van de vele ‘dialoogplatformen’ van de beweging in Istanbul. „Meneer Gülen is een gevoelig mens. Stress is levensbedreigend voor hem. Op een dag landde een wesp op zijn bureau, die niet in staat was weg te vliegen. Hij probeerde hem honing te voeren om hem aan te sterken. Maar dat werkte niet. Toen probeerde hij zijn vleugels te strekken en toen dat ook niet werkte rolden er grote tranen over zijn wangen. Zo gevoelig is hij.”

De terugkeer van Gülen naar Turkije zou volgens hem „te veel lijken op de terugkeer van ayatollah Khomeiny naar Iran. Dat wil hij voorkomen.”

Bewijzen dat de beweging actief islamiseert zijn er niet. In Pakistan en Afghanistan worden zijn scholen geroemd als succesvolle tegenhanger van islamitische scholen die haat tegen het Westen prediken. Westerse wetenschap en oosterse religie zijn geen tegenstellingen van elkaar is daar het motto. Op de school in Kaapstad wordt geen godsdienstles gegeven, wel computerlessen die de studenten tot succesvolle deelnemers klaarstomen aan internationale wiskundeolympiades. Zestig procent van de kinderen op de school is geen moslim. En Fethullah Gülen? De student Devon Marais kijkt op van zijn computer. „Nee, van hem heb ik nog nooit van gehoord.”