De kerk die armen succes belooft

Het religieuze landschap van Brazilië, het grootste katholieke land ter wereld, verandert. De evangelische Catedral Mundial (met fastfoodrestaurant) trekt vijftienduizend gelovigen.

Brazilian evangelical followers pray inside the Renascer em Cristo church in Sao Paulo May 2, 2007. The church was filled with about 4 thousands worshipers. Conversions from Catholicism to Protestantism are increasingly common all over Brazil, where a boom in evangelical Protestantism is steadily chipping away at the supremacy of the Roman Catholic Church. The trend, which is playing out all across Latin America, poses a major challenge for Pope Benedict, who arrives in Brazil on May 9 for a five-day visit largely aimed at blunting the decline of Catholicism in this continent-sized nation. Picture taken May 2, 2007. To match feature BRAZIL-POPE/RELIGION REUTERS/Caetano Barreira (BRAZIL) REUTERS

Op de Avenida Dom Hélder Câmara wordt het katholicisme, de dominante religie in Brazilië, brutaal uitgedaagd. Hier staat de grootste kerk van Latijns-Amerika: een evangelische kerk. Catedral Mundial da Fé (Wereld Kathedraal van het Geloof), zoals de kerk heet, ziet eruit als halve arena. De zondagdiensten kunnen rekenen op vijftienduizend gelovigen.

Ook op deze doordeweekse avond zijn duizenden bezoekers naar de kerk toegestroomd. Blanke Brazilianen vormen op het oog een minderheid. Op het podium staat het grote gele paard uit het bijbelboek Openbaring 6. De macabere, zwarte ruiter – de Dood – heeft zijn zwaard in de hand om zijn onheil over de wereld te brengen. Een groot rood kruis draait op een zuil als een zwaailicht. Het thema is kwaadaardige geesten, die de gelovigen tot bijvoorbeeld depressie, overspel, verslaving hebben gedreven.

Een van de bezoekers is Marcus Primo, een winkeleigenaar. De kerk heeft hem gered, vertelt hij. Vroeger leidde Primo een dom straatleven. Frisdrankglazen rum dronk hij. Het liefst elke dag. Van zijn onregelmatige salarissen kocht hij vrouwen voor een nacht. Hij was op weg naar de goot, dezelfde plek waar zijn vader de dood vond toen Primo nog een kind was. Maar een gelovige neef nam hem mee naar de kathedraal, waar niet-drinken en hard werken de boodschap is.

De kerk behoort tot de Igreja Universal (Universele kerk van het Koninkrijk van God), een van de snelst groeiende evangelische gemeenschappen. Deze pinksterkerk staat symbool voor de opmars van het protestantisme in Brazilië. Sinds de jaren negentig is het religieuze landschap ingrijpend aan het veranderen. In 1980 was bijna 90 procent van het land nog katholiek. Tien jaar geleden was dat percentage gedaald naar 74 procent. Het percentage protestanten bedroeg in 2000 15,4 procent.

„Dit jaar kan, na de recente volkstelling, het percentage protestanten wel eens rond de 25 procent uitkomen en dat van de katholieken ruim onder de 70 procent”, voorspelt Diana Lima, een antropoloog van het Instituut van Sociale en Politieke studies in Rio de Janeiro. Lima doet onderzoek naar de evangelische kerken in Brazilië.

De geschiedenis van Brazilië en die van de katholieke kerk in het land, zijn onlosmakelijk met elkaar vervlochten. De katholieke kerk speelde onder meer een belangrijke rol bij de kolonisatie en bij het verzet tegen de dictatuur (1964-1985). „De expansie van de evangelische kerken wordt daarom door de overwegend katholieke elite ervaren als een aanval op de gevestigde orde”, zegt Lima.

Niemand kan om ze heen. De pinksterkerken hebben hun eigen kranten, veelbekeken televisiezenders en zelfs hun eigen vertegenwoordigers in het parlement. Zo is Marina Silva, de kandidaat van de Groene Partij die bijna 20 procent van de stemmen won in de eerste ronde van de recente presidentsverkiezingen, een evangelical. „De weestand is groot”, zegt Lima. „Toen Catedral Mundial werd gebouwd, heeft de gemeente Rio snel de naam van de straat veranderd en vernoemd naar de bekende katholieke bisschop Dom Hélder Câmara.”

De nieuwe protestanten zijn afkomstig uit de lagere inkomensklassen en de opkomende middenklasse van Brazilië. In hun evangelische kerken kunnen zij terecht voor allerlei zaken, van liefdestherapie en verslavingshulp tot steun bij het zaken doen. Terwijl de katholieke kerk er vaak niet in slaagt mensen uit te leggen hoe ze geloof en de praktijk van het moderne leven kunnen combineren, zo stelt Lima, kunnen deze kerken dat wel. De diensten van de evangelisten zijn bovendien veel eigentijdser.

Een kerk als de Igreja Universal legt veel nadruk op het belang van succes in het dagelijks bestaan. Het is een boodschap die de arme Braziliaan aanspreekt. In plaats van lijden en hopen op het paradijs wordt de gelovige juist aangemoedigd zijn situatie in het heden te verbeteren.

Deze houding sluit aan bij het nieuwe bewustzijn van de arme mensen en de opkomende middenklasse. Met de stabiele en groeiende economie zijn de kansen tegenwoordig groter om aan de armoede te ontsnappen. Alle hulp is daarbij welkom.

Volgens documentairemaker Marcos Correa, die acht maanden een pinkstergemeenschap met de camera volgde, openen evangelische kerken bovendien deuren op locaties waar de overheid en de katholieke kerk zich niet laten zien. Zoals in de sloppenwijken van de grote steden, waar veel geweld en drugs en drank zijn. Correa: „De kerk brengt orde in die gemeenschappen, reikt een hand aan de onzichtbare Braziliaan, helpt vrouwen bijvoorbeeld hun drinkende echtgenoten weer op het rechte pad te krijgen.”

Toeval is het daarom niet dat de Catedral Mundial in Del Castilho ligt, een oude middenklasse buurt in de verpauperde Noord-Zone van Rio de Janeiro. Het is een locatie omgeven door sloppenwijken. Op het terrein van de kerk bevindt zich onder meer een fastfood restaurant, kinderopvang, een helihaven. De muren van het godshuis zijn bekleed met stenen afkomstig uit Jeruzalem.

Camila Conti, een 43-jarige huisvrouw, staat met bewondering naar stenen uit de heilige stad te kijken. „In onze wijk zijn drugsbendes, maar dankzij de kerk en de dominee hebben mijn zoons zich niet laten verleiden tot een leven in zonde. Allebei hebben ze nu een baan in het winkelcentrum hier in de buurt.”

    • Philip de Wit