'Een lente breekt aan tussen Oost en West'

Moskou staat open voor toenadering, waar de NAVO volgende week in Lissabon op kan inhaken. Nu is het historische moment voor eenwording, zegt de Duitse topdiplomaat Wolfgang Ischinger.

Unidentified American and Russian soldiers, both members of the honor guard, hold their flags before the arrival of Russian Defense Minister Pavel Grachcev Wednesday, Feb. 7, 1996, at Tuzla Airbase. Grachcev and U.S. military commanders reviewed Russian participation in a multinational peace force for the Balkan country. (AP Photo/Alexander Zemlianichenko) ASSOCIATED PRESS

Europa heeft een historische kans, zegt de Duitse topdiplomaat Wolfgang Ischinger. Ruim twintig jaar na de Koude Oorlog heeft het Westen nu de mogelijkheid „een nieuwe relatie met Rusland op te bouwen, gebaseerd op wederzijds vertrouwen. Het is hoog tijd dat we de eenwording van Europa eindelijk afmaken.”

De top die de NAVO eind volgende week houdt in Lissabon moet onder meer de vraag beantwoorden hoe het bondgenootschap zich tegenover Rusland gaat opstellen. De Russische president Medvedev zal een deel van de top bijwonen. Dat is volgens Ischinger alvast een belangrijk teken dat Moskou zijn traditionele vijandigheid tegenover de NAVO laat varen. „Terwijl in Europa de winter op komst is, breekt in de Oost-West-verhoudingen de lente aan”, zegt hij.

Ischinger was staatssecretaris van Buitenlandse Zaken onder Joschka Fischer (1998-2001), en daarna ambassadeur in Washington en Londen. Tegenwoordig is hij de drijvende kracht achter een invloedrijke conferentie over veiligheidsvraagstukken, die jaarlijks in München wordt gehouden voor een select gezelschap van politici, generaals en diplomaten.

Toen de regering-Obama vorig jaar aantrad zei vicepresident Biden dat de relatie met Rusland gevaarlijk was vastgelopen. Het was hoog tijd om, als bij een computer, op de resetknop te drukken. Dat leidde onder meer tot een verdrag voor de vermindering van strategische kernwapens, en instemming met bevoorrading van NAVO-troepen in Afghanistan via Rusland.

„De reset was nodig”, zegt Ischinger, „maar het is niet genoeg. Wat we nu nodig hebben is compleet nieuwe software. We moeten op een hele andere manier gaan nadenken over de fundamenten van de Oost-West-verhouding.

„Terecht hebben we in het Westen lange tijd geloofd dat de grootste gevaren voor onze veiligheid komen van sterke landen met sterke legers. Maar nu is het tegenovergestelde het geval. Ik ken niet één staatshoofd in Europa dat, anno 2010, nog bang is voor een buitenlandse invasie – oké, misschien alleen de Georgische president.

„Maar ik ken heel wat staatshoofden die bang zijn voor zwakke buurlanden in Europa, waar banken ten onder kunnen gaan, waar onze welvaart in gevaar gebracht kan worden. En ook is er angst voor zwakke en falende staten elders in de wereld, omdat terreurgroepen zich daar kunnen ophouden. Het Westen en Rusland worden zo steeds meer met dezelfde dreigingen geconfronteerd: terrorisme, fundamentalisme, verspreiding van kernwapens, immigratie, drugs en ga zo maar door. Angst voor elkaar zal daarom een steeds minder grote rol gaan spelen tussen Rusland en het Westen.

„We hebben een historische kans onze relatie te demilitariseren. Onze regeringsleiders hebben de afgelopen jaren allerlei verklaringen getekend dat Rusland niet meer onze tegenstander is. Je kan dat niet op een geloofwaardige manier blijven zeggen, als je tegelijk militaire oefeningen houdt tegen een Russische aanval.”

Denken de Baltische staten en Polen, altijd op hun hoede voor het grote Rusland, daar ook zo over?

„Laatst zei de premier van een van de Baltische landen: mijn land is in zijn hele geschiedenis nog nooit zo veilig geweest en vrij van de angst voor buitenlandse overheersing. En in de Russisch-Poolse betrekkingen is sinds enkele maanden een fundamentele verandering aan de gang – historisch gezien is dat waarschijnlijk de belangrijkste gebeurtenis van dit jaar.”

Maar binnen de NAVO bestaat toch al jaren een diepe verdeeldheid tussen ‘oude’ en ‘nieuwe’ lidstaten over de beste benadering van Rusland?

„Dat was zo. En negen maanden geleden zelfs zou ik ook gezegd hebben: binnen de NAVO kunnen we het over deze cruciale strategische kwestie niet eens worden. Maar de meningsverschillen zijn overbrugbaar geworden.”

Twee jaar geleden viel Rusland Georgië binnen. Heeft Moskou zijn koers veranderd?

„In oktober heb ik met een klein groepje gesproken met Medvedev. Nooit eerder had ik een Russische leider horen spreken, zoals hij deed, over de noodzaak om de kleine landen serieus te nemen en naar ze te luisteren. Tegenwoordig worden de leiders van de Baltische landen uitgenodigd in Moskou. Medvedev zei verder dat hij de Duitse kanselier Merkel deze zomer beloofd had om samen het probleem aan te pakken van Transnistrië, de regio die zich van Moldavië heeft afgescheiden. Met zulke concrete samenwerkingsprojecten kun je wederzijds vertrouwen opbouwen. Hetzelfde geldt voor het ambitieuze plan om Rusland te laten meedoen aan het raketschild van de NAVO. Dat zou een ingrijpende verandering betekenen van de Oost-West-betrekkingen. Er zijn nog veel obstakels, en misschien komt het er nooit van. Maar dan zullen we andere projecten vinden waarvan het Westen en Rusland allebei profiteren.

„Natuurlijk zullen er ook tegenslagen zijn en grote meningsverschillen. In het Westen zullen we kritisch blijven over de naleving van de mensenrechten, individuele vrijheden en het democratisch gehalte van Rusland. Maar mensen als president Medvedev zijn zich zeer bewust van die tekortkomingen. Ze begrijpen dat het in Ruslands eigen belang is op die punten voortuitgang te boeken.”

U noemt steeds Medvedev. Maar als straks Poetin weer president wordt kan alles weer anders worden.

„Je kunt nooit harde garanties geven dat een land een bepaalde koers zal varen. Maar ik zie dat Rusland nu probeert de goede richting in te slaan. Als Medvedev spreekt over de noodzaak dat Rusland moderniseert, doelt hij duidelijk niet alleen op betere pijpleidingen en treinen, maar ook op recht en democratie. De afgelopen jaren kon je in Moskou maar beter niet over de NAVO beginnen. Maar slimme strategische denkers in Rusland zien nu dat onze belangen steeds meer paralel lopen. Wie had twee jaar geleden gedacht dat Russische en Amerikaanse troepen samen in Afghanistan drugslaboratoria zouden gaan aanpakken, zoals onlangs is gebeurd?

„Het is volkomen terecht dat dit jaar weer de vraag is opgeworpen of Rusland misschien ooit lid van de NAVO kan worden. Ik denk niet dat Moskou dat op korte termijn zou kunnen of willen, maar we moeten de deur open houden.”

Is er voor de VS nog een rol in Europa? De interesse van de regering-Obama gaat meer naar Azië uit.

„Het is goed als Amerika een Europese macht blijft, zoals Holbrooke het ooit genoemd heeft. Europa is inderdaad niet meer het brandpunt van de Amerikaanse buitenlandse politiek. Maar we zijn de beste vrienden van de Amerikanen, we delen dezelfde waarden, en dezelfde politieke en economische doelstellingen. Het is van groot belang dat we de alliantie met de VS voortzetten. Niet als tegenwicht tegen Rusland, maar om een gezamenlijke veiligheidsruimte te scheppen, van Vancouver tot Vladivostok.

„Neem de mogelijkheden die zich nu bij het Noordpoolgebied voordoen door de opwarming van de aarde. Door het smelten van het poolijs ontstaan daar nieuwe scheepvaartroutes en wordt de winning van allerlei grondstoffen mogelijk. Dat kan een bron van spanning worden tussen westerse landen en Rusland – maar in de context van een nieuwe gezamenlijke veiligheidsgemeenschap kun je je ook allerlei vormen van samenwerking voorstellen – waar alle partijen bij winnen.”