De voorlichter wordt ook een beetje politicus

Hij was op bezoek in Washington DC, de laatste Bush was nog president en hij was baas van de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD). Aan een groep Amerikaanse journalisten legde Gerard van der Wulp de zegeningen uit van het Nederlandse systeem. Hoe voorlichters, anders dan in Amerika, niet zijn uitgekozen door bewindslieden. Sterker, als de minister sneuvelt of een nieuw kabinet aantreedt, blijft de voorlichter. Die gaat het beleid van de opvolger uitdragen. Ondenkbaar in Amerika.

„Dus u verdedigt het beleid van een linkse premier even makkelijk als dat van een rechtse premier?”, vroeg een stomverbaasde politiek verslaggever uit Arizona voor de duidelijkheid. „Jazeker”, antwoordde Van der Wulp. En dat is ook beter, zei hij: voor de continuïteit van beleid, voor het vertrouwen in overheidsvoorlichting en dus voor het politieke klimaat.

Zo is de praktijk allang niet meer. Net als hun Amerikaanse collega’s proberen Nederlandse voorlichters steeds vaker via journalisten de publieke opinie te beïnvloeden. En bij kritiek: begrip kweken voor de argumenten van de minister.

„Daarbij helpt een partijneutrale opstelling niet”, zegt Tino Wallaart. De laatste jaren was hij een van de vele overheidsvoorlichters die met zijn optreden kanttekeningen plaatste bij het officiële verhaal van Van der Wulp. Over zijn partijdigheid deed hij nooit moeilijk. Die was ook algemeen bekend, want voordat hij als voorlichter voor toenmalig minister Jacqueline Cramer (PvdA) aan de slag ging, werkte hij als politiek assistent – een partijgebonden baan. Wallaart: „Iemand die actief het belang dient van een bewindspersoon, zoals iedere goede voorlichter doet, kan niet bij ieder partijpolitiek akkefietje tegen journalisten zeggen: daar ga ik niet over.”

Zijn bazen lijken Wallaart gelijk te geven. Toen Tineke Huizinga (ChristenUnie) het roer van Cramer overnam, nam ze haar eigen voorlichter mee. En Wallaart werkt inmiddels bij Natuurmonumenten.

Een rondgang langs voorlichters laat een worsteling zien met de scheiding tussen partijdigheid en neutraliteit. De standpunten zijn stevig. Diametraal tegenover Wallaart staat voorlichter Jeroen Sprenger, die zich groen en geel ergert aan de „politisering” die hij waarneemt. „Je ziet in Engeland wat er gebeurt als voorlichters elke flard informatie een draai geven die hun minister in een beter daglicht plaatst”, zegt Sprenger. „Voorlichters verliezen dan het vertrouwen van het publiek. Daar is niemand bij gebaat, ook de ministers niet.”

Voorlichter Jean Fransman neemt een middenpositie in. Eerst was hij politiek assistent van PvdA-minister Guusje ter Horst, daarna voorlichter voor Ernst Hirsch Ballin (CDA). „Alles wordt politieker in Den Haag, minder beleidsneutraal. Een goede voorlichter gaat daarin mee. Bij de huidige VVD-minister leg ik andere accenten, zoals meer nadruk op hardere straffen, en minder op preventie of de maatschappelijke analyse van de oorzaken van problemen.”

Bij het aantreden van het nieuwe, rechtse kabinet is Fransman – zelf een PvdA’er – dus op zijn post gebleven, net als PvdA’er Remco Dolstra op Financiën. Steekt het voorlichters dat ze beleid verdedigen van politici met een volstrekt andere kleur? Nee, zeggen de linkse voorlichters die zijn gebleven. Enkelen spreken over „een morele ondergrens” die iedereen heeft, ook beleidsambtenaren. En die is nog niet overschreden.

Voorlichters van beide richtingen erkennen dat partijpolitieke kleur slechts een onderdeel is van hun aantrekkelijkheid voor een minister. Als voorlichters er maar alles aan doen om hun minister „te laten winnen”, in de woorden van een van hen. Net als politieke partijdigheid druist deze taakopvatting in tegen de officiële opdracht: formeel behoort voorlichting het beleid te dienen, niet de bewindspersoon of diens imago.

Opnieuw is de praktijk anders. Steeds vaker laten ministers een vertrouweling aannemen als voorlichter op hun ministerie. Dat deed Wouter Bos met zijn politiek assistent Remco Dolstra en met journalist Ruud Slotboom. Financiën heeft nu een CDA- en VVD-bewindsman. Volgende maand gaat Slotboom naar de PvdA-fractie, als hoofd voorlichting.

Wallaart pleit ervoor „minder spastisch” te doen over de status-quo. Legitimeer die situatie, zegt hij, en geef bewindspersonen openlijk de macht hun eigen voorlichters aan te stellen.

Gevaar is dan wel, zo erkennen voorlichters, dat er meer ongelukjes zullen gebeuren zoals dat afgelopen jaar met toenmalig minister van Landbouw Gerda Verburg (CDA). De voorlichters op haar ministerie bracht de glossy Gerda uit. Pagina’s lang werden de zegeningen van het beleid gekoppeld aan de persoon Verburg.

„Ongepaste persoonsverheerlijking”, oordeelde een boze Kamer, die de minister trakteerde op een motie van treurnis. „Niet handig” erkende toenmalig premier Balkenende.

Voor Hans Blom, de directeur communicatie op het ministerie, waren de gevolgen ernstiger. Die werd ontslagen.