Versleten verbeelding

Miguel Syjuco: Ilustrado

Vertaald door Michèle Bernard, Erik Bindervoet en Robbert-Jan Henkes. Mouria, 336 blz. € 19,95

‘Door fictie kan de realiteit soms tegenvallen’ – een waarheid als een koe in het geval van Ilustrado, het even merkwaardige als bijzondere romandebuut van de in Canada wonende Filippijn Miguel Syjuco. Want behalve als roman doet het boek ook dienst als biografie van de Filippijnse schrijver Crispin Salvador. En dat gebeurt zo overtuigend dat kort na verschijning van Ilustrado tal van lezers zeker wisten dat deze Crispin Salvador echt bestaan had, een illusie die werd gevoed door de keurige Wikipedia-pagina die aan deze ‘erkende’ Filippijnse auteur was gewijd. Inmiddels is de site aangepast en is de mystificatie teruggebracht tot anekdotiek: er staat nu dat Salvador een verzinsel is van de auteur van Ilustrado. Een spelletje spelen met de lezer, dat past goed bij een roman die al geruime tijd voor verschijnen was bekroond: in 2008 kreeg Ilustrado op basis van de tekst van het manuscript de Man Asian Literary Prize.

Maar de waarderingsgeschiedenis van het boek is niet vreemder dan het boek zelf. Een poging tot weergave: aan het begin van Ilustrado wordt het lichaam van de hierboven genoemde Crispin Salvador aangetroffen in de Hudson. Zelfmoord lijkt het, maar het vermoeden van moord steekt de kop op, omdat Salvador als verlichte intellectueel de corrupte politiek in de Filippijnen aan de kaak wilde stellen in zijn boek (in manuscriptvorm) The Bridges Ablaze. Dat boek was bedoeld als sluitstuk van zijn oeuvre. Dat werd het ook, maar niet op de geplande manier. Ondertussen heeft de jonge Filippijn Miguel Syjuco – ja, de schrijver is een personage in zijn eigen boek – het plan om een biografie te schrijven over zijn oude vriend Crispin Salvador. En alsof dat nog niet ingewikkeld genoeg is, worden er fragmenten uit het werk van Salvador opgenomen, lezen we over de slechte jeugd van Miguel, een stuklopende relatie, een terugkeer naar de Fillippijnen en vallen Miguel en Crispin samen.

Het nadeel van bovenstaande samenvatting is dat veel lezers inmiddels zullen zijn afgehaakt: hoe leuk kan een roman zijn die zo geforceerd is opgebouwd? Maar dat is een misverstand. Want het boek biedt vooral een mooi portret van de identiteitscrisis waarin de Filippijnen verkeren. Hoe is het om te leven in ballingschap (Salvador); hoe verantwoord je je tegenover leeftijdsgenoten dat je als goed opgeleide Filippijn het land de rug toekeert (Miguel)? En waar Miguel aanvankelijk nog veel geloof hecht aan de kracht van de literatuur hebben de Filippino’s zelf niets met het ‘postkoloniale machismo werk’ van Salvador. Wie veranderingen wil brengen, moet journalist worden, luidt het advies aan Miguel. Aan auteurs heb je namelijk niets: ‘schrijven over corruptie maakt nog geen einde aan corruptie, net zo min als een schrijver die over seks schrijft iemand zwanger maakt’. Miguel concludeert: ‘Onze verbeelding is versleten. Dus in elke Filippijnse roman vind je wel een scène over de zegeningen van het koken, of over de sensualiteit van tropisch fruit. En ieder kort verhaal lijkt te moeten eindigen met ellende of met genadige epifanieën. En alle mogelijke variaties daarop. God die uit de hemel neerdaalt om alles goed of juist slechter te maken.’ Al deze elementen, tot en met het fruit, zijn in dit boek terug te vinden. Op een wezenlijke uitzondering na: van een versleten verbeelding is in deze schitterende roman geen sprake.

Toef Jaeger

Miguel Syjuco staat zaterdag 20 nov. op Crossing Border.