'Ik speel haar als man'

Sofie Gråbøl speelt de introverte rechercheur Sarah Lund in de gelauwerde Deense tv-serie ‘The Killing’. „Ik hou van de vele geheimen die Lund heeft, voor mij en voor het publiek.”

Strange (Mikael Birkkjær) og Lund (Sofie Gråbøl) må forsøge at finde frem til resten af gruppens medlemmer, da alt nu tyder på, at gerningsmanden er den samme som ved de tidligere drab. Foto: Tine Harden, DR.

Als haar moeder zegt dat ze elkaar zondag zien, vraagt ze: „Hoezo? Wat is er zondag?” „Mijn bruiloft”, is het antwoord. Voor Sarah Lund, het centrale personage van de Deense tv-serie The Killing, bestaat er niets buiten de moordzaak waar ze aan werkt: geen familie, geen vrienden.

De sterke, zwijgzame en door zijn werk geobsedeerde rechercheur is een mannelijk archetype. Maar zo’n rechercheur kan ook een vrouw zijn, toont de creatie van Sarah Lund. Ze is nors en gaat stoïcijns haar eigen gang. „Hou nou eens je mond”, blaft ze een collega af, als die bij een verhoor vragen stelt in een andere richting dan zij op wil. „Sarah Lund is een eenzame wolf”, zegt Sofie Gråbøl, de actrice die de rol op formidabele wijze vertolkt.

The Killing is een intelligente en ijzingwekkende serie, die aantoont dat er ook buiten de VS een gouden eeuw van tv-series gaande is. Elk seizoen kent één lange spanningsboog. Seizoen 1 was een grandioos waagstuk van twintig uur, waarin Lund onderzoek deed naar de moord op een scholiere. De sporen wijzen naar politici en zo haakt de plot knap aan bij de harde strijd om het burgemeesterschap van Kopenhagen. Bij haar reconstructie vergt Lund veel van de ouders, waardoor hun verwerkingsproces een belangrijk aandeel in het verhaal krijgt.

Die vanzelfsprekende mengeling van genres maakt The Killing zo bijzonder. Een spannend verhaal is van even groot gewicht als het drama, dat verweven is met sociale en maatschappelijke kwesties – goed nieuws voor fans van The Wire.

Het tweede seizoen van The Killing, dat deze week op dvd verscheen, is een waardig vervolg. Met een lengte van negen uur is het aangenaam compacter, maar de tien afleveringen van bijna een uur bevatten dezelfde thriller- en dramatische elementen. Wel is er minder aandacht voor het verstoorde ‘familieleven’ van Lund. In seizoen 1 had ze een vriend, die ze negeerde, en een puberende zoon, die ze verwaarloosde.

De keuze om minder van haar privéleven te tonen is een verlies, beaamt Sofie Gråbøl. Maar daar staat veel tegenover. „Het eerste seizoen was een klassieke tragedie over de aanranding van onschuld door een sinister kwaad. Het tweede verhaal is wijder vertakt. Het gaat weer over macht, over maatschappelijke problemen, over de strijd in een democratie, maar ook over oorlog en wat dat met mensen doet.”

Na de moord op een advocate gaat de verdenking richting moslimextremisten. Maar al snel worden Deense Afghanistan-veteranen het middelpunt van het mysterie. Een groep militairen wordt zowel doelwit van nieuwe moorden als verdachte. Hun voormalige eenheid blijkt betrokken bij de moord op onschuldige Afghaanse burgers. Na onderzoek is die zaak geseponeerd.

Het oprakelen van de kwestie door Lund leidt tot spanning in de regering en tot de vraag in hoeverre de regering ruimte moet geven aan de opvattingen en sentimenten van de radicaal-populistische volkspartij, die gedoogsteun geeft.

Die gedoogsteun en het debat over militaire aanwezigheid in Afghanistan zijn twee aspecten die de serie voor de Nederlandse kijker extra kleur geven. The Killing refereert aan de Deense werkelijkheid, maar Wilders heeft zich niet voor niets in Denemarken laten voorlichten over de standpunten en strategieën van de Deens volkspartij. Die heeft al jaren veel invloed door het geven van gedoogsteun aan een kabinet van liberalen en conservatieven. In The Killing wordt een nieuwe minister van Justitie vermalen door de machinaties van kabinetsleden en gedogers.

Volgens Gråbøl werd er artistiek nog weinig gedaan met het heikele onderwerp van de Deense aanwezigheid in Afghanistan. „Dat is nu aan het veranderen. Er verschijnen theaterstukken en documentaires. Ken je Armadillo? Dat is een erg goede documentaire over de Denen in Afghanistan. [Armadillo is deze maand te zien op het IDFA, zie pagina 13 – red.] Ik bewonder onze schrijver, die het heeft aangedurfd om een dergelijk onderwerp aan te snijden in een tv-serie.”

Aan workaholic Lund is de politieke dimensie van de zaak niet besteed. Gråbøl: „Ze heeft het vermogen om zich op één ding te concentreren en de rest eromheen te vergeten.”

„Sarah is een sterke vrouw, heel bekwaam in haar vak en zeer zelfbewust”, zegt Gråbøl, „maar op het persoonlijk vlak is ze kwetsbaar en sociaal komt ze bijna gehandicapt over. Ze lijkt mij haar hele leven al op zichzelf, dus ze lijdt niet onder haar geïsoleerde leven. Ze heeft haar eigen wereld, in haar hoofd. Dat is een essentieel gegeven in haar karakter.”

Voor de Nederlandse kijker die Sofie Gråbøl met deze serie leert kennen, is het bijna niet voor te stellen, maar ze is tegen haar profiel in gecast. Tot nu speelde Gråbøl (42) vooral emotionele rollen in het theater, in films en op televisie. „Ik was de vrouw die je belde als er iemand in huilen moest uitbarsten.”

Gråbøl vertelt hoe haar medewerking begon met ontmoetingen met de schrijver van de serie, Søren Sveistrup, die het personage Lund voor haar schilderde. „Tijdens die gesprekken leek het makkelijk om iemand te gaan spelen die beperkt communiceert. Maar bij de opnames bleek het niet eenvoudig om mijn expressiviteit te bedwingen.”

De oplossing die ze vond was even opmerkelijk als eenvoudig. „Ik vroeg me af of ik mensen kende die zich zo gedroegen: dat waren allemaal mannen. Dus besloot ik haar te spelen als een man.”

Dat is ook de reden voor Lunds enorme populariteit in Denemarken, denkt de actrice. „Mannen en vrouwen identificeren zich met haar, want ze beweegt zich tussen de seksen in.”

Wat Gråbøl betreft is Lund niet de typische agent die wordt gedreven door gerechtigheid. „Ik vermoed dat ze zich aangetrokken voelt tot de duistere kant van het bestaan. Haar jacht op de moordenaar is ook een zoektocht naar de donkere kanten van haar eigen karakter. De dader is net als zij een outcast.”

Wat Lunds precieze achtergrond is, weet Gråbøl ook niet. „Als jongere actrice stelde ik motieven op voor de handelingen van mijn personage, maar dat interesseert me steeds minder. Ik hou van de vele geheimen die Lund heeft, voor mij en voor het publiek. Dat nodigt de kijker uit om te fantaseren over haar leven.”

Sarah Lund is ook ‘de trui’. Ze draagt bijna exclusief van die grofgebreide wintertruien met een geometrisch motief, die bij ons Noorse truien heten. Zelfs als ze in de Afghaanse woestijn belandt, draagt ze er een onder haar kogelvrije vest. The Killing maakte van de trui een hit in Denemarken. Gråbøl moet lachen als het onderwerp ter sprake komt: „Iedereen wilde zo’n trui.” De truien werden aangeboden op internet en Deense roddelbladen kopten ‘Helena in Sarah Lund-trui’ toen het Deense topmodel Helena Christensen in New York was gefotografeerd in zo’n trui.

De populariteit van de truien leidden tot een rechtszaak tegen imitaties. De echte truien komen van de Faerøer Eilanden, vertelt Gråbøl. „Ze worden gedragen door vissers. Elke vissersfamilie heeft zijn eigen patroon. Als de vissersvloot na een storm terugkeert, kunnen de vrouwen op de kade aan de truien al vanuit de verte zien of er familieleden waren omgekomen. Dat verklaart waarom de vrouwen die de patronen ontwerpen emotioneel zijn over hun werk en waarom je ze niet zomaar kunt kopiëren.”

Toch is de trui meer dan een gimmick. Gråbøl heeft er een uitgewerkte theorie over. „Voor we begonnen met filmen hebben we lang gepraat over haar truien. Die truien zeggen veel over dit personage en dat is belangrijk voor iemand die uit zo weinig lijnen is opgetrokken. Die trui vertelt dat ze gelooft in de mens. De trui legt een verband met de jaren zeventig, met gemeenschappen, met mensen die nadenken over menselijke waarden. Dat bevalt me, gezien de bikkelharde omgeving waarin Lund werkt.”

De trui laat ook zien hoeveel zelfvertrouwen ze heeft, zegt Gråbøl. „Lund heeft geen pak nodig om de mannen haar gelijkheid te demonstreren. De trui maakt haar sterk.”

The Killing. Seizoen 2. 550 min. € 18,99.