'Europese partijen opereren autistisch'

Politieke partijen in West-Europa zijn dringend toe aan vernieuwing, zegt politicoloog Karl-Rudolf Korte: „Haal steeds frisse krachten binnen.”

Niet de kiezers zijn het probleem, maar de politieke partijen. Dat is, heel kort samengevat, hoe de Duitse politicoloog Karl-Rudolf Korte aankijkt tegen de sterke electorale schommelingen overal in West-Europa. De analyse dat de kiezer op drift is geraakt, verwerpt hij – net als een aantal vakgenoten (zie kader). De kiezer doet wat hij moet doen, zegt Korte. Hij kiest. „Dat is goed voor de democratie. Wat we nu zien is geen erosie van het politieke systeem, maar een transformatie.’’

Korte heeft aan de universiteit van Duisburg-Essen veel verkiezingsonderzoek gedaan. „In de meeste Europese welvaartsstaten is een complexe kiezersmarkt ontstaan. Overal zie je dezelfde problemen rond de politieke leiders en de politieke partijen. Die functioneren niet meer naar behoren. Er wordt wel gezegd dat de kiezers ontstemd zijn over de politiek. Maar het lijkt er meer op dat de politiek ontstemd is over de kiezers. Partijen zouden hun tolerantie voor onzekerheid moeten vergroten en leren omgaan met kiezers die eigen afwegingen maken.’’

Oplossingen buiten de politieke partijen om, zoals een soort referendumdemocratie, daar gelooft Korte niet in. Met een verwijzing naar banken die in de financiële crisis te groot waren om failliet te laten gaan, ziet hij politieke partijen als ‘systeemrelevant’. Maar die partijen reageren onvoldoende op de problemen van de burger. „De meeste hoofdrolspelers in de nationale politiek leven in een eigen kosmos, een eigen realiteit, die steeds verder losgekoppeld is van de echte realiteit. De politiek lijkt af en toe een autistisch subsysteem. De enige oplossing daarvoor is voortdurend nieuwe mensen te hebben. Het is van wezenlijk belang om regelmatig frisse krachten erbij te krijgen.’’

Er is wel gezegd dat we in een diplomatiedemocratie leven. Is de afspiegeling een probleem? Hoog opgeleide mensen zijn sterk oververtegenwoordigd in de politiek en op veel bestuursfuncties.

„Nee. Je hoeft zelf geen lage opleiding te hebben om begrip te kunnen opbrengen voor mensen met een lage opleiding. Er is wel een probleem met legitimiteit, maar dat is een ander. Als er in Nederland of Duitsland een nieuwe wet wordt gemaakt, gebeurt dat bijna altijd volgens de correcte procedure. Maar dat blijkt in een aantal gevallen niet genoeg. We moeten zoeken naar nieuwe vormen van betrokkenheid, ergens tussen de representatieve en de directe democratie in .”

Geeft u eens voorbeelden.

„Neem de discussie over Stuttgart21, een groots plan om het station en de omgeving ervan ingrijpend te verbouwen. Daar zijn nu felle protesten tegen. Het is kennelijk niet voldoende voor de legitimiteit ervan dat het besluit hiervoor is genomen na elf jaar praten. Nu zie je dat omwonenden voorop lopen in de protesten, maar je moet het besluit ook niet aan hen overlaten. Misschien moet je een soort burgerenquête organiseren onder andere bewoners van Baden-Württemberg [de deelstaat waarin Stuttgart ligt]. Dat kan ook online. Als je zoiets doet, krijg je nieuwe vormen van acceptatie en legitimiteit, op een manier die de representatieve democratie niet kan bieden. Een ander voorbeeld: kijk hoe de Amerikanen het optreden van een jury ervaren. Dat is ook een extra bron van legitimiteit. Betrek mensen bij het proces. Ze vinden deelname belangrijk, belangrijker dan de uitkomst van het proces.”

U pleit voor snellere vernieuwing binnen de partij, en ook voor een betere selectie van de mensen. Maar partijen hebben lang geklaagd dat het moeilijk is goede nieuwe mensen te interesseren voor de politiek.

„Duitse parlementariërs hebben me verteld dat ze in hun eigen kieskring vaak dezelfde mensen tegenkomen die ergens het woord over voeren. Een arts bijvoorbeeld die vaak opmerkingen maakt over de gezondheidszorg. Probeer die mensen erbij te betrekken.”

Dan zegt men dat de politiek niet dynamisch is of te weinig verdient.

„En toch moet je proberen die mensen enthousiast te maken. Geef ze bepaalde voorrechten. Maak het makkelijker om vanuit het lokale niveau hogerop te komen. Dan krijg je mensen die het contact met de burgers hebben behouden. Die burgers moet je duidelijk maken dat het nuttig is lid te worden van een partij.”

In veel landen spelen immigratie en integratie een belangrijke rol in het politieke debat. Nu ook in Duitsland. Politieke partijen hebben dit onderwerp laten liggen, en nu zijn er overal in Europa kiezers die zeggen: eindelijk nieuwe politici die hier iets aan willen doen.

„In Duitsland waren dat vooral de niet-kiezers. Daar zijn geen partijen die het ressentiment tot thema hebben gemaakt. Protestkiezers die wel zijn gaan stemmen, zijn terechtgekomen bij Die Linke, een linkse partij die in het parlement optreedt als een gewone democratische partij. Zonder Die Linke zouden we in Duitsland veel meer radicalisme hebben gehad.”

Is het daarom goed dat we in Nederland Wilders hebben om de onvrede te kanaliseren?

„Het werkt in elk geval niet om de problemen tot taboe te verklaren. Het gaat hier om kiezers die gehoord willen worden. Die mag je niet arrogant in de hoek zetten. Het zijn niet de kiezers, maar de andere partijen die de verklaring zijn voor de opkomst van Wilders. Die zijn niet geloofwaardig omgegaan met de thema’s rond immigratie en hebben zo ruimte geopend voor Wilders.”