Personage als een tweede natuur

Regisseur Mike Leigh heeft een bijzondere werkwijze. De Britse acteur Jim Broadbent werkt al dertig jaar met hem.

„Zo hoef je nooit het script uit je hoofd te leren.” 

„Je wordt gevraagd of je de klus wilt doen. Je weet niet welk personage je zult spelen. Je weet niet wie de andere acteurs zijn. Je weet helemaal niets. Het enige wat je weet is dat Mike genoeg geld bij elkaar heeft om een film te maken, en dat de klus acht maanden zal duren, waarvan vijf maanden zullen bestaan uit repetities en dan drie maanden om te filmen. Dat betekent dat je een hoop ander werk moet laten schieten.”

De grote Britse acteur Jim Broadbent (Oscarwinnaar voor zijn rol in Iris) speelt Tom in Another year, de nieuwe film van Mike Leigh. De regisseur ontwikkelt zijn films zonder scenario, op basis van improvisaties met de acteurs. In Another year ontstond zo een melancholieke vertelling over het verstrijken van de tijd en ouder worden, met het gelukkig getrouwde stel Tom en Gerri (Ruth Sheen) in het middelpunt. Broadbent werkt al dertig jaar samen met Leigh.

„Tijdens gesprekken onder vier ogen met Mike ontstaat de kiem van een idee. Door te praten bouw je het personage op. Je verzint een biografie voor hem. Je verzint ouders, grootouders, kinderen, waar hij vandaan komt, de school waar hij naartoe is gegaan. Na verloop van tijd begin je te werken met een andere acteur, die ook een heel levensverhaal heeft gekregen. Je probeert erachter te komen hoe die levensverhalen zich tot elkaar verhouden. Uiteindelijk brengt hij iedereen als een soort god samen.

„Dan volgt het stadium van de improvisaties in de repetitieruimte. Pas dan kom je bij de scènes die in het heden spelen, die in de film terecht zouden kunnen komen. Die ontstaan volledig geïmproviseerd, maar binnen een zeer gestructureerd kader, met duidelijke begrenzingen. Die improvisaties worden niet opgenomen maar we maken wel aantekeningen. De sleutelmomenten laat Mike keer op keer herhalen in nieuwe improvisaties, om ze in te dikken, totdat alleen de kern ervan overblijft.

„Op basis daarvan trekt hij zich terug om het scenario te maken. Dat is feitelijk niet meer dan een grove beschrijving van de scènes, waar ze zich afspelen, welke personages eraan meedoen. Met deze methode hoef je nooit het script uit je hoofd te leren. Tegen de tijd dat we gaan opnemen, ken je het van A tot Z. Het personage is inmiddels een soort tweede natuur.

„De cameraman observeert de lange improvisaties, maar gaat pas draaien als alleen de kern is overgebleven. Improvisaties, script en de opnamen zijn ook niet volledig gescheiden. Dat verschilt van scène tot scène, van week tot week. Ik voer ook veel gesprekken met de designer van de film, over het huis waar mijn personage woont, hoe het is ingericht. Als acteur ben je bij alle aspecten van het maken van de film betrokken. Dat is het opwindende aan de werkwijze van Leigh.

„Zijn manier van werken vergt heel veel wederzijds vertrouwen. Niet elke acteur kan dat opbrengen. Ik heb weleens meegemaakt dat ik een maand lang niet door hem werd opgroepen voor een repetitie, omdat mijn personage op reis was gegaan. Ik moest ondertussen zelf invullen wat hij tijdens die reis allemaal ondernam.

„Toen we begonnen met samenwerken, meer dan dertig jaar geleden, was het voor Mike heel moeilijk om oudere acteurs te vinden die bereid waren om op zijn manier te werken en die daartoe in staat waren. Dat gaat nu allemaal veel gemakkelijker. We zijn nu zelf de oudere acteurs. En inmiddels heeft hij zo’n grote reputatie, dat de jongere acteurs in de rij staan om in een film van Mike Leigh mee te mogen doen.”