Heimwee naar de Bazaar van Overvloed

De Tadzjiekse president Rachmon, vriend van het westen, wil een moderne natie smeden. Het paleis fonkelt, de rijken dansen. Maar instabiliteit dreigt.

A Tajik police officer patrols a street in Dushanbe, 04 November 2006. Tajik President Emomali Rakhmonov looks sure to prolong his 14-year rule over this strategically located country in an election Monday that observers predict will be neither free nor fair. AFP PHOTO / MAXIM MARMUR AFP

In de Tadzjiekse hoofdstad Doesjanbe houden ze niet van oud. Een paar jaar geleden werd de oude legerbasis van de Russen in het centrum met de grond gelijk gemaakt. Ervoor in de plaats kwam een fonkelend paleis met een gouden koepel, waar de president zijn gasten ontvangt. In het Rudaki-park (tot voor kort het Lenin-park geheten) zijn de Sovjetdraaimolens platgewalst en ingeruild voor gracieuze fonteinen en strakke gazons.

De 50-jarige Chatitja, een bevallige Russische inwoonster van de stad, vertelt in het park trots dat ze onlangs haar man heeft ingeruild. Op een bankje kruipt ze tegen haar nieuwste verovering aan.

Dit is het nieuwe Doesjanbe. De Tadzjiekse autoriteiten staat een een moderne, onafhankelijke natiestaat voor ogen. President Emomali Rachmon hoopt dat hij de leider is van een land dat een belangrijke rol kan gaan spelen in de Centraal-Aziatische regio, en misschien in de wereld. Economisch heeft het land kansen door zijn natuurlijke hulpbronnen. Een enorme waterkrachtcentrale bij de stad Rogun, in het bergachtige hart van Tadzjikistan, moet over een paar jaar rijkdom en energieonafhankelijkheid brengen. Die centrale zet ook de relaties met buurland Oezbekistan op scherp, maar dat wordt op de koop toegenomen: een natie bouwen vergt offers.

Voor het westen en Rusland is Tadzjikistan geostrategisch al belangrijk. Via het land worden NAVO-goederen vervoerd naar dat andere buurland, Afghanistan. Maar er is ook argwaan. Westerse waarnemers zien in Tadzjikistan een broeinest van islamitische terroristen, een land waar de overheid wel uit alle macht probeert orde en vooruitgang te scheppen maar dat op elk moment in chaos kan vervallen.

Rachmon voert een race tegen de tijd. In Tadzjikistan is nation-building niet op voorhand makkelijker dan in de andere voormalige Sovjetrepublieken in de regio of in Afghanistan. Ook Tadzjikistan kent een geschiedenis van chaos, oorlog en zuchten onder machthebbers in verre hoofdsteden. Tot 1991 was het zeventig jaar onderdeel van de Sovjet-Unie. Daarvoor was het lange tijd een speelbal van toenmalige grote mogendheden.

In zijn eerste onafhankelijke jaren leek Tadzjikistan Afghanistan te volgen, met een burgeroorlog waarin meer dan 60.000 doden vielen. De oorlog eindigde in 1997 met een vredesakkoord tussen de toenmalige, uit het communisme stammende regering van Rachmon en de islamitische oppositie. Er kwamen verkiezingen en de vredescoalitie begon aan de opbouw van een nieuwe natie.

Een voor een zette Rachmon daarna de oude oppositieleden, zijn vijanden tijdens de oorlog, buitenspel. Sindsdien regeert Rachmon als een autonome vorst. Critici zeggen dat Tadzjikistan onder hem een autoritaire staat is geworden. Wie zich toch durft te verzetten, wordt keihard aangepakt.

Het heeft tot onvrede onder de burgers geleid. En volgens waarnemers heeft het regime de radicalisering van moslims in de hand gewerkt. In Tadzjikistan zijn tegenwoordig tal van extremistische groepen actief, wat de vrees voor destabilisering heeft aangewakkerd. De regering noemt hen moslimterroristen, bestrijdt hen met geweld. Zoals pas nog in de Rasjt-vallei, in het midden van het land. Waarnemers zeggen dat Rachmon terrorisme als excuus gebruikt om andersdenkenden aan pakken.

In Doesjanbe blijven deze conflicten voorlopig verborgen onder de oppervlakte. Hier kunnen de Tadzjiekse autoriteiten hun plannen voor een nieuw land vormgeven. Maar dat betekent niet dat alle inwoners hier tevreden zijn.

Als onderdeel van de make-over van de hoofdstad zijn of worden vrijwel alle oude sovjetgebouwen gesloopt, waaronder de Bazaar van de Overvloed, een betonnen complex vlakbij het presidentieel paleis met muren als enorme honingraten. Veel inwoners vinden dat een schande, omdat de bazaar als historisch erfgoed geldt.

Saidoello, een koopman op het geïmproviseerde marktje naast de dichtgetimmerde bazaar, begrijpt er niets van. „De overheid wil liever grote, dure supermarkten. Maar ons land is daar helemaal niet klaar voor. De mensen zijn arm en hebben een goedkope markt nodig. Wat voor regering doet zoiets?”

Met de onafhankelijkheid kwam ook de omarming van de vrije markt. Maar zoals in zo veel voormalige Sovjetrepublieken heeft dat geleid tot grote verschillen tussen arm en rijk. Voor de elite rond de president zijn er geen grenzen, de armen aan de andere kant raken steeds verder achterop. Kinderen van rijke Tadzjieken scheuren in Doesjanbe in peperdure, geblindeerde BMW’s door de stad, terwijl het volk reist in tjokvolle oude sovjetbussen.

Symbool van de scheefgroei is de Varzov-vallei, even buiten de stad. Splinternieuwe villa’s met zwembaden en tennisbanen verdringen elkaar – en de oorspronkelijke bewoners, meestal eenvoudige boeren – voor het beste plekje langs de rivier. Sommige huizen kosten meer dan een miljoen dollar – reden voor velen om aan te nemen dat ze met drugsgeld zullen zijn betaald. Maar tot spanningen zullen die verschillen nooit leiden, zegt vertaler Bachodoer, die er regelmatig komt. „De rijken zijn te machtig, de armen te zwak.” Maar juist dat soort ongelijkheid belemmert de samenhang in de nieuwe republiek, zegt Sjokir Chakimov, hoogleraar rechten aan de Universiteit van Tadzjikistan en tweede man van de kleine oppositionele Democratische Partij van Tadzjikistan. „Uiteindelijk staat het land dan stil.”

In Doesjanbe wordt de Bar van het Volk rond middernacht uitsluitend nog bevolkt door de zonen en dochters van de nieuwe elite. De schaars geklede Eva danst alsof er nooit meer een morgen is, alsof alles dan weer anders is. Later, onder het nippen van een cocktail door, legt ze uit dat al die veranderingen er nu eenmaal bij horen. „We willen gewoon plezier maken”, zegt ze. Dan ontfermt haar vriendje zich weer over haar en gaan ze naar de volgende club.

Het grootste project voor de jonge Tadzjiekse natie ligt in een uithoek van het land. Als de waterkrachtcentrale in het bergstadje Rogun, ongeveer 200 kilometer ten oosten van Doesjanbe af is, zal Tadzjikistan pas echt op eigen benen kunnen staan. Maar buurland Oezbekistan moet niets hebben van de dam, die de watertoevoer naar zijn land zou afsluiten. Het heeft de afgelopen jaren als vergelding de ene na de andere zware sanctie aan Tadzjikistan opgelegd, waaronder het stilleggen van de NAVO-transporten.

Hier geen rijkdom en zorgeloosheid meer. Vreemdelingen zijn in dit verlaten landschap niet welkom. Bij de laatste controlepost voor Rogun snauwt een politieagent met een oude kalasjnikov dat niemand er langs mag. De regering wenst geen pottenkijkers.

Even is voelbaar hoe grondig het mis kan gaan met een jonge natie in een instabiele regio.